1. Inleiding: hoe komen we aan de Bijbel? Het ontstaan van deel 1: het Oude Testament Het ontstaan van deel 2: het Nieuwe testament



Dovnload 32.67 Kb.
Datum24.07.2016
Grootte32.67 Kb.
DE BIJBEL - Gods woord voor alle mensen
Dr.G.H.Kramer

Inhoudsopgave
1. Inleiding: hoe komen we aan de Bijbel?
2. Het ontstaan van deel 1: het Oude Testament
3. Het ontstaan van deel 2: het Nieuwe testament
4. Wij over de Bijbel
5. De Bijbel over ons

1. Inleiding: hoe komen we aan de Bijbel?

Hoe we aan de Bijbel komen? Gewoon, die kopen we in de boekhandel, zegt u misschien. Een heel begrijpelijk antwoord op een schijnbaar onnozele vraag! In ons land is immers vrijheid van drukpers, en voor de prijs van een Bijbel hoeven de meeste mensen niet van de aankoop van een Bijbel af te zien. Maar dan hebt u de vraag anders opgevat dan hij is bedoeld. Want in deze brochure willen we iets verder doorstoten, en ons bezighouden met de vraag hoe die boekhandel aan die Bijbel is gekomen. Niets bijzonders: van een uitgever natuurlijk. En die uitgever dan? Die heeft een hele oplage laten drukken bij een drukker. Simpel toch? Ja, inderdaad. Maar toch ook weer niet zó simpel, want wie even nadenkt, voelt de kernvraag bij zichzelf opkomen: hoe wist die drukker wat hij drukken moest? Anders gezegd: hoe kwam hij aan een manuscript? Want zo gaat dat bij een gewoon boek: een auteur levert een uitgever een tekst aan - vroeger op papier, tegenwoordig meestal op diskette of per e-mail - en als de uitgever de uitgave ervan ziet zitten, maakt hij de tekst persklaar. Vervolgens geeft hij een drukker opdracht een bepaalde hoeveelheid exemplaren van het boek te drukken. Als het om de Bijbel gaat, blijkt het toch iets gecompliceerder te liggen. De tekst van de Bijbel is immers al heel oud. Zelfs het jongste gedeelte van de Bijbel, het Nieuwe Testament, is vele eeuwen vóór de uitvinding van de boekdrukkunst geschreven. Hoe is de tekst van de Bijbel in die eeuwen bewaard gebleven? Hoe betrouwbaar is de tekst die in onze moderne Bijbels staat afgedrukt? En tenslotte: wat heeft die tekst de moderne mens eigenlijk nog te zeggen? Op die vragen hopen we in deze brochure nader in te gaan.


2. Het ontstaan van deel 1: het Oude Testament

Het woord ‘Bijbel’ is ontstaan uit het Griekse woord biblia dat ‘boeken’ betekent. Zo op het eerste gezicht is de Bijbel natuurlijk één boek, maar dat is gezichtsbedrog. De hele Bijbel bestaat uit 66 ‘boeken’ (d.w.z. ‘boekrollen’), die zijn verdeeld over twee hoofddelen:

* Het eerste hoofddeel, dat uit 39 boeken bestaat, wordt ‘Het Oude Testament’ genoemd.

* Het tweede hoofddeel bestaat uit 27 boeken en wordt aangeduid als ‘Het Nieuwe Testament’.


Hoe is het Oude Testament ontstaan? Wie dit deel van de Bijbel doorbladert, ziet dat de boeken onderling nogal van karakter verschillen. Heel wat boeken bevatten geschiedschrijving, andere profetie of poëzie. Bepaalde poëtische boeken moeten gerekend worden tot de zogenaamde wijsheidsliteratuur, andere bevatten indrukwekkende lof-, klaag- en liefdesliederen. Wat ook opvalt, is het grote aantal verschillende auteurs - en toch vormen hun geschriften een indrukwekkende eenheid. Maar dan lopen we al vooruit op de inhoud van het Oude Testament , terwijl we ons eerst met de ontstaansgeschiedenis daarvan zouden bezighouden.

De auteurs van het Oude Testament schreven hun boeken in het Hebreeuws1, de taal van de Joden. De vroegste Bijbelschrijvers moeten rond 1500 voor Christus op kleitabletten geschreven hebben. Van zulke kleitabletten zijn er heel wat gevonden, maar niet de exemplaren die door de Bijbelschrijvers beschreven zijn. Deze tabletten zijn van geslacht op geslacht gekopieerd oftewel overgeschreven. Op een gegeven moment ging men van kleitabletten over op papyrusrollen. Papyrusriet groeide in Syrië en Egypte. De rietstengels werden in repen gesneden, geplet en kruislings op elkaar gelijmd. Het oppervlak werd gladgemaakt met puimsteen, zodat het beschrijfbaar werd. Verschillende bladen werden naast elkaar gelegd en aan elkaar bevestigd, en zo ontstond een boekrol. Zo’n rol kon veel meer tekst bevatten dan de kleitabletten, en was bovendien aanmerkelijk gemakkelijker te hanteren en te vervoeren. Een boekrol was doorgaans 5 à 10 meter lang, maar er zijn ook exemplaren gevonden van 40 meter lengte. De kans dat zo’n rol scheurde of brak was dan ook niet denkbeeldig.

Daarnaast werden er boekrollen van perkament gemaakt. Perkament (reeds in de 2e eeuw voor Christus vervaardigd in Pergamum in Klein-Azië, vandaar de naam) maakte men van een onthaarde, aan beide zijden met krijt en puimsteen bewerkte gelooide dierenhuid. Perkament was duurzamer dan papyrus en verdrong het dan ook op den duur. De papyrusbladen en de perkamenten bladen werden op den duur niet meer tot boekrollen gerold, maar men vouwde ze dubbel. Vier van zulke dubbelgevouwen bladen werden in elkaar gestoken en zo verenigd tot katernen (van het Latijnse woord quaterni = telkens vier), die men aan elkaar naaide. Zo ontstond de codex, de voorloper van het boek. De codex is de typische vorm voor het middeleeuwse boek. Zeer veel Bijbelhandschriften zijn dan ook uiteindelijk in deze vorm bewaard gebleven.
Eerst langdurig mondelinge overlevering?

Veel mensen willen nog wel geloven dat de oudste boeken van het Oude Testament, de boeken Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium, door Mozes geschreven zijn. Maar vaak zet men dan toch vraagtekens bij de betrouwbaarheid van wat Mozes schrijft. Men redeneert dan als volgt: “Stel dat Mozes inderdaad rond 1500 voor Christus zijn boeken geschreven heeft, hoe betrouwbaar is dan de informatie over die duizenden jaren die aan Mozes’ schrijfactiviteit voorafgegaan zijn? Is over die vele eeuwen uitsluitend mondelinge informatie van generatie op generatie overgedragen?”. Welnu, we weten sinds een aantal jaren dat de kans dat Mozes niet alleen over mondelinge, maar ook over schriftelijke informatie heeft kunnen beschikken, zeer groot is. In 1975 is namelijk in de Syrische stad Ebla (tegenwoordig een ruïne genaamd Tell Mardich) door de Italiaanse archeoloog prof. Matthiae het vrijwel ongeschonden paleisarchief opgegraven. Dit archief bevatte bijna 20.000 kleitabletten die alle uit de 25e eeuw voor Christus dateren. Dat betekent dat al zo’n 1000 jaar vóór Mozes de schrijfkunst bekend was! Interessant is daarbij dat uit de teksten blijkt hoe internationaal Ebla georiënteerd was. Ebla had banden met gebieden als Palestina, Assyrië, Mesopotamië, en - voor ons doel zeer belangrijk - met de voorfasen van de geschiedenis van Israël


De tekst van het Oude Testament vóór 1947

Tot 1947 gingen alle gedrukte uitgaven van het Oude Testament terug op een Hebreeuwse tekst die men gereconstrueerd had op basis van handschriften van rond het jaar 1000 na Christus. Dit waren vooral:

* de Leningrad Codex, dat de volledige tekst van het Oude Testament bevat, en

* de Aleppo Codex,

* de Cairo Codex, en

* de Petersburger Profetencodex, die alle een beperkt deel van de tekst van het Oude Testament bevatten.

Mozes leefde rond 1500 vóór Christus; het oudste volledige handschrift dat Mozes’ tekst dat ons vóór 1947 bekend was, stamt uit 1000 ná Christus. Hebben we de garantie dat die tekst in de 2500 jaar tussen Mozes en de Leningrad Codex correct is overgeleverd?

Het antwoord op deze vraag is zondermeer ja! In het Nieuwe Testament schrijft Paulus in Romeinen 3:2 dat aan de Joden de woorden van God zijn toevertrouwd. De Joden hebben inderdaad over de tekst van hun Bijbel, het Oude Testament, nauwlettend gewaakt. Pijnlijk nauwkeurig hebben zij de tekst periodiek overgeschreven. Informatie over de gevolgde procedure treffen we aan in de talmoed, een verzameling Joodse commentaren op het Oude Testament. Uit de beschrijvingen in de talmoed komt het grote respect dat de Joden hadden voor de tekst van het Oude Testament, duidelijk naar voren. Men probeerde, zo zien we in de talmoed, zorg te dragen voor een zo nauwkeurig mogelijke procedure die een bijna perfecte overlevering van de Bijbeltekst moest garanderen:

1) Als origineel moest een authentiek manuscript worden gebruikt; van de daarop geschreven tekst mocht de afschrijver (= overschrijver, kopiist) niet afwijken.

2) De te gebruiken inkt moest zwarte inkt zijn, volgens een speciaal recept bereid.

3) Naderhand moesten de letters en de woorden geteld worden. Ontbrak een woord of een letter, dan werd het manuscript afgekeurd. Van elk Bijbelboek was namelijk het aantal letters en woorden bekend.

Omdat de geleerde Joodse afschrijvers, de zgn. ‘Masoreten’, zo nauwkeurig kopieerden en controleerden, beschouwden zij niet hun oudste, maar hun nieuwste handschriften als het betrouwbaarst. De gevolgde werkwijze staat garant voor een zeer betrouwbare overlevering van de tekst van het Oude Testament!


1947: de Dode Zeerollen

In 1947 ontdekte een bedoeïen in een grot bij Qumran, bij de Dode Zee, enige zeer belangwekkende Hebreeuwse handschriften. Aan de vorm van de letters dateerden geleerden ze in de 2e eeuw voor Christus. Het bleken deels Bijbelhandschriften te zijn, waaronder een exemplaar dat het boek Jesaja bevatte. De ontdekking van deze rol was een sensatie: tot op dat moment stamden de oudste ons overgebleven handschriften uit de 10e eeuw na Christus. De Jesajarol stamde echter uit de 2e eeuw vóór Christus en is daarom meer dan 1000 jaar ouder dan de tot op dat moment gevonden Bijbelhandschriften. Velen verwachtten toen dat zou blijken hoe in die 1000 jaar de tekst van Bijbelboek Jesaja ingrijpend zou zijn veranderd doordat deze eeuwenlang steeds maar weer overgeschreven was. Al snel werd duidelijk dat de tekst slechts op ondergeschikte punten zoals spelling en grammatica minimale wijzigingen had ondergaan, die echter niets met de inhoud te maken hadden! Zo kwam de nauwkeurigheid van de overlevering van de tekst op een indrukwekkende manier vast te staan. Overigens zijn ook uit bijna alle andere oudtestamentische bijbelboeken fragmenten in de Dode Zeerollen aangetroffen.


3. Het ontstaan van deel 2: het Nieuwe testament

De afzonderlijke boeken van het Nieuwe Testament zijn in de eerste eeuw na Christus geschreven. De handschriften die door de Bijbelschrijvers zijn geschreven, zijn niet bewaard gebleven. Wel zijn ze al heel vroeg overgeschreven. En ook die kopieën zijn weer overgeschreven. En de kopieën van die kopieën zijn op hun beurt ook weer overgeschreven, en overgeschreven, en overgeschreven. Veel van die schrijfarbeid heeft gedurende de Middeleeuwen in de kloosters van het Nabije Oosten en in Europa plaatsgevonden. Zo kon elke generatie beschikken over handgeschreven Bijbels of Bijbelgedeelten. Maar hoe betrouwbaar waren zulke Bijbels? Had de tekst na al die jaren geen veranderingen ondergaan? Wat het Oude Testament betreft, zagen we dat de tekst uitzonderlijk goed bewaard is gebleven. Maar was het Nieuwe Testament wel op een betrouwbare manier overgeleverd?



Konstantin von Tischendorf

Iemand die daar in de 19e eeuw terecht bezorgd over was, was de beroemde Duitse nieuwtestamenticus Konstantin von Tischendorf, ook wel kortweg Tischendorf genoemd. Deze diepgelovige man was er niet tevreden mee dat de in zijn tijd gedrukte Nieuwe Testamenten grotendeels gebaseerd waren op middeleeuwse handschriften. Graag zou hij over handschriften beschikken die uit een periode stamden die heel wat eeuwen dichter bij de tijd van de Bijbelschrijvers stond. Het was namelijk zijn diepste wens de christenheid de oorspronkelijke tekst van het Nieuwe testament terug te geven. Nadat hij met wisselend succes vele bibliotheken in West-Europa had afgezocht, richtte hij zijn blik op het Nabije Oosten.


Vergeefse moeite

In 1844 reisde Tischendorf vanuit Leipzig via Italië naar Egypte. Zijn doel was de Sinaï-woestijn, waar het Catharina-klooster stond dat in het jaar 530 gebouwd was. In de bibliotheek van dat klooster hoopte Tischendorf te vinden wat hij zocht: enkele waardevolle, oude handschriften van het Nieuwe Testament. Toen Tischendorf na een vermoeiende reis - inclusief twaalf dagen op de rug van een kameel - in dit klooster was aangekomen, betrad hij met hooggespannen verwachtingen de bibliotheek. Rijen geschreven en gedrukte boeken stonden daar langs de wanden. Daartussen moest zich de schat bevinden die hij zocht! Boek na boek ging door zijn handen, en hoewel hij veel waardevol materiaal vond, was er tot zijn teleurstelling geen geschreven Nieuw Testament bij. Toen hij ontmoedigd de bibliotheek wilde verlaten zag hij midden in het vertrek een grote mand staan, die gevuld was met afval, vooral met papieren en resten van boeken. Voor alle zekerheid keerde Tischendorf de mand om en zorgvuldig doorzocht hij de inhoud. De bibliothecaris sloeg dit tafereel lachend gade, en zei: “Al twee keer is een mand vol met deze oude rommel in het vuur geleegd. Ook nu zal de inhoud spoedig in het vuur geworpen worden”.


Nieuwe teleurstelling

Plotseling zag Tischendorf tussen het papierafval 129 perkamenten pagina’s liggen, beschreven met Griekse hoofdletters. Dat laatste wees erop dat ze zeer oud waren. Helaas was de tekst niet die van het door hem gezochte Nieuwe Testament, maar van de Septuaginta, de Griekse vertaling van het Oude Testament. Op zichzelf was ook dit een waardevolle vondst. Tischendorf mocht 43 pagina’s hebben - de overige 86 pagina’s wilde de bibliothecaris niet afstaan, nadat hij had gezien hoe belangrijk Tischendorf ze vond. Tischendorf kreeg echter het onaangename gevoel dat de monniken en de bibliothecaris niet bepaald deskundig waren op het gebied van oude Bijbelhandschriften. Zou het door hem gezochte Griekse Nieuwe Testament misschien als gevolg van hun ondeskundigheid reeds lang geleden in het haardvuur verdwenen zijn? Die gedachte was haast niet te verdragen. Na de monniken gewaarschuwd te hebben voortaan dergelijk kostbaar materiaal zorgvuldig te bewaren, ging Tischendorf met een bezwaard gemoed weg. Hij vertelde dat hij van plan was ooit weer terug te keren. In Leipzig aangekomen, onthulde hij niet waar hij de 43 perkamenten pagina’s gevonden had.


De aanhouder wint

In 1853 was Tischendorf voor de tweede keer in het Catharinaklooster op de Sinaï. Tot zijn schrik merkte hij dat de overige 86 perkamentpagina’s die hij in 1844 niet had mogen meenemen, verdwenen waren. De hoop van Tischendorf om daar ooit het door hem gezochte Griekse Nieuwe Testament te vinden, was daarmee vrijwel vervlogen. In 1859 kwam Tischendorf opnieuw naar het klooster. Ook nu had zijn speurtocht geen resultaat. Op de avond voorafgaand aan zijn terugreis wilde de beheerder van het klooster de teleurgestelde geleerde iets te drinken aanbieden. Daarbij wilde hij hem ook de door hemzelf gebruikte Bijbel laten zien. Voor de verbijsterde blikken van Tischendorf onthulde de monnik een Bijbel, die niet alleen de ontbrekende 86 pagina’s bevatte, maar bovendien een volledig Grieks Nieuw Testament! Dit was het boek waarnaar Tischendorf zoveel jaren had gezocht. Dit uit de 4e eeuw stammende handschrift, de Codex Sinaïticus, is door Tischendorf uitgegeven en bestudeerd; het wordt nog altijd beschouwd als een belangrijke steunpilaar voor onze kennis van de tekst van het Nieuwe Testament. Ook deze vondst maakte duidelijk dat God al die eeuwen heeft gewaakt over Zijn Woord!


Nog meer ontdekkingen

En dit was nog niet alles. In het begin van de twintigste eeuw zijn er met name in Egypte vele fragmenten van het Griekse Nieuwe Testament gevonden, waarvan diverse rond 200 gedateerd worden. Het oudste fragment, een gedeelte van het evangelie naar Johannes, stamt zelfs uit 125! In dat laatste geval is er dus slechts zo’n 35 jaar (!) verlopen tussen het schrijven van het origineel en het vervaardigen van het afschrift. Al deze fragmenten geven aan hoe voortreffelijk de tekst van het Nieuwe Testament is overgeleverd.


4. Wij over de Bijbel

In de loop van de tijd is er veel over de Bijbel geschreven. Heel wat geleerden hebben geprobeerd de Bijbel als een volstrekt onbetrouwbaar boek af te schilderen - en dus af te schrijven. De stelling dat de tekst niet correct zou zijn overgeleverd - en er zijn nog altijd mensen die dat beweren! - kan echter niet meer serieus genomen worden. Geleerden zeggen dit dan ook al lang niet meer. Wie dit toch overeind houdt, demonstreert daarmee slechts zijn of haar eigen onkunde. Van heel wat auteurs uit de oudheid zijn namelijk hooguit enkele handschriften overgebleven waarop men een gedrukte tekst heeft moeten baseren. Van verreweg de meeste Griekse en Romeinse schrijvers bezitten we hoogstens tien handschriften, die vrijwel altijd 500 ˆ 1000 jaar na het leven van de oorspronkelijke auteur geschreven zijn. Toch betwijfelt niemand de betrouwbaarheid van de tekst van grote auteurs als de filosoof Plato of de historicus Herodotus!

De Bijbel is echter overgeleverd in enkele honderden (!) volledige exemplaren en in tienduizenden (!!) fragmenten. De hoeveelheid tijd die verlopen is tussen het schrijven van het origineel en het schrijven van onze belangrijkste bewaard gebleven afschriften, is in vergelijking met de niet christelijke auteurs buitengewoon kort, nl. slechts 30 tot 300 jaar. Het is dan ook een door vriend en vijand objectief vastgesteld feit dat de tekst van de Bijbel het best gedocumenteerde geschrift is van alle uit de oudheid overgeleverde geschriften. Anders gezegd: van de Bijbel hebben we in feite de volledige, authentieke tekst - en dat kan van geen enkel ander werk uit de oudheid gezegd worden.

De tekst is dus volledig betrouwbaar. Maar de inhoud dan? Ook die heeft het moeten ontgelden. Velen hebben hun energie gebruikt om de historische betrouwbaarheid van de Bijbel aan te vechten. Vervolgens moest men vaak erkennen dat men te voorbarig was geweest, omdat de Bijbel toch bleek te ‘kloppen’. Met ‘kloppen’ bedoelde men dat de door de Bijbelschrijvers gegeven historische informatie eveneens voorkwam in andere historische bronnen. Dan was deze informatie ‘bevestigd’. En zolang dat nog niet gebeurd was? Of als de andere historische bronnen in een andere richting wezen dan de informatie uit de Bijbel? Dan koos men zonder blikken of blozen voor deze andere bronnen en niet voor de Bijbel. Geen boek is namelijk zo bevooroordeeld gelezen en bestudeerd als de Bijbel. Hoe komt dat toch? Het wordt tijd eens een blik in de Bijbel te slaan.


5. De Bijbel over ons

Waarom is juist de Bijbel zo vaak inzet van verhitte discussies geweest? Waarom staan er zo weinig mensen neutraal tegenover dit boek? Omdat de Bijbel van ons een keus vraagt die geen enkel ander boek van ons vraagt. De Bijbel is namelijk méér dan een boek! Het is mogelijk de Bijbel te lezen als een interessant boek, als literatuur uit het oude Israël of uit het Romeinse rijk. De Bijbel spreekt inderdaad over koningen en keizers, beschrijft belevenissen en gevoelens van allerlei mensen uit alle lagen van de bevolking. Maar uiteindelijk is de Bijbel meer dan een literair oudheidkundig bronnenboek. Wie de Bijbel leest, zal al snel ontdekken dat de Bijbel een boodschap voor de lezer heeft. De Bijbel is het Boek van God, met een boodschap ook voor u!


Een boodschap?

Al op de eerste bladzijden staat dat God lang geleden de hemel en de aarde heeft gemaakt (‘geschapen’), en ook de mens, man en vrouw, die Hij een bijzondere plaats in Zijn schepping gegeven heeft. God wilde graag contact met de mensen, en ze zouden onvoorstelbaar gelukkig hebben kunnen leven als ze gewoon gedaan hadden wat God, hun Schepper, van hen vroeg. Dus als ze gehoorzaam aan God waren gebleven. De machtige tegenstander van God, de duivel, maakte hen echter wijs dat dit onwaar was. Wat zal het God pijn gedaan hebben te zien hoe dit eerste mensenpaar zich liet misleiden! God had hen volledig kunnen afschrijven, samen met hun nageslacht. De mensen hadden hun eigen geluk kapot laten maken door in opstand te komen tegen God, oftewel door te zondigen. De zonde, dát was het grote probleem dat toen was ingetreden. Leest u de eerste drie hoofdstukken van het boek Genesis er maar op na.

Toch was dat niet ‘einde verhaal’. God schreef de mens niet af. Er moest echter een voorziening komen om de mens weer geschikt te maken voor Gods tegenwoordigheid. Zoals de mens nu geworden was, kon er geen open contact met God zijn. Sterker nog: de mens had geen enkele mogelijkheid de door eigen schuld ontstane kloof tussen hem (haar) en de rechtvaardige God te overbruggen. Daartoe moest het initiatief van God uitgaan. Maar hoe kon Hij, die oneindig rechtvaardig was, het contact herstellen met mensen die juist oneindig ónrechtvaardig waren? Hoe kon Hij onrechtvaardigen rechtvaardig verklaren zonder aan Zijn eigen rechtvaardigheid tekort te doen?

Dat kon slechts doordat er Iemand gekomen is, die zelf absoluut Rechtvaardig was, en die de straf van al die onrechtvaardigen heeft willen dragen. Die absoluut onschuldig was, en die door God gestraft is, alsof Hij schuldig was. Weet u wie dat was? Dat was Gods eigen Zoon, Jezus Christus. Over Hém heeft God een boodschap! Een boodschap voor u! Die boodschap heet ‘evangelie’, oftewel ‘blijde boodschap’. God heeft een blijde boodschap over Zijn eigen Zoon voor ons: dat niet wij de kloof tussen God en ons kunnen overbruggen, maar dat Zijn Zoon dat gedaan heeft, door aan het kruis van Golgotha te sterven voor ons die gezondigd hadden. God vraagt van ons dat wij deze boodschap aannemen en ons vertrouwen stellen op Christus, die eenmaal voor de zonden geleden heeft, de Rechtvaardige voor de onrechtvaardigen, opdat Hij ons tot God zou brengen (1 Petrus 3 vers 18).


En nu: de Bijbel over uzelf

Ontdekken dat God ook u als een zondaar ziet, door de zonde volledig van Hem vervreemdt, is erg confronterend. Toch is dat wezenlijk: het hoort bij Gods boodschap. Hebt u God al gelijk gegeven, en tegenover Hem erkend dat u een zondaar bent en daarom het eeuwig oordeel verdient? Dan mag u ook Zijn reddende hand opmerken, die Hij u heeft toegestoken door Zijn Zoon te geven. ‘Want zo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft, opdat ieder die in Hem gelooft, niet verloren gaat, maar eeuwig leven heeft’ (Johannes 3 vers 16).


© bijbelstand.nl

20080102


1 Enkele gedeelten zijn in het aan het Hebreeuws verwante Aramees geschreven; dit zijn Ezra 4:8-6:18 en 7:11-26, Daniël 2:4b-7:28, en enkele woorden in Genesis 31:47 en Jeremia 10:11.





De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina