4e t/m 7e eeuw



Dovnload 119.61 Kb.
Datum07.10.2016
Grootte119.61 Kb.
9: boeddhisme in Japan
≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈
de introductie van het boeddhisme in Japan (4e t/m 7e eeuw) lijkt op die ervan China (1e t/m 4e eeuw)

aanvankelijk moest de nieuwe leer concurreren met de inheemse religie (animisme / sjamanisme / kami-culten)

het boeddhisme dankt zijn succes in Japan vooral aan zijn beschermende kracht tegen kami

de overheid importeerde vele teksten (m.n. in 607) die binnen de monniken-orden werden bestudeerd

in de 7e eeuw waren er zo'n 50 boeddhistische tempels, 900 priesters, 600 nonnen, en 6 scholen 1
in de Nara-periode (710-794) bereikte het esoterisch boeddhisme (mikkyo) vanuit China Japan

de Chinese monnik Ganjin bracht als eerste het tiantai naar Japan

esoterisch boeddhisme benadrukt het belang van magische, rituele kennis, ontoegankelijk voor de leek
rond eind 8e eeuw is er min of meer een eigen, specifiek Japanse vorm van boeddhisme geëvolueerd

deze werd ingezet om mensen te genezen of beschermen, door (kwade) geesten (kami) te bedwingen

t/m de 8e eeuw is het boeddhisme primair een zaak van geleerde geestelijken (vgl. brahmaanse priesterklasse)

de geestelijken voerden op bestelling rituelen uit voor het welzijn van de keizerlijke familie en de adel



anti-elitaire sentimenten riepen op tot een terugkeer naar het oorspronkelijke boeddhisme:

het overwinnen van lijden & het bereiken van verlichting


in 804 reisde Saicho (767-822) naar China om zich te verdiepen in het Chinees boeddhisme

op het schip raakte hij bevriend met een andere monnik: Kukai (774-835)

terug in Japan stichtte Saicho de tendai-school, en Kukai stichtte de shingon-school (Japans voor mantra)

beide scholen hadden veel gemeen, maar uiteindelijk brak Saicho de samay:

de belofte van geheimhouding omtrent de mondeling overgedragen geheime leer (dharma-transmissie)

tendai is een mix van tiantai, zen, vinaya en mikkyo, en werd de leidende stroming alsook een militaire macht in Japan

vele latere stromingen zijn afsplitsingen van tendai, zoals de invloedrijke Nichiren-school
centraal in het tendai staan de Lotus sutra en het concept van 'oorspronkelijke verlichting'

alle wezens met boeddha-natuur zijn een expressie van de dharma, en dus in wezen / in essentie al verlicht

verlichting is dus geen resultaat van jarenlange cultivatie, maar een plotseling besef van de eigen verlichte natuur

kensho is intuïtief inzicht, een niet-analytisch maar holistisch (fenomenologisch) begrijpen / inzien / ervaren

maar om de geest ontvankelijk te maken voor kensho is training en discipline vereist



"weten is niet voldoende, we moeten toepassen - willen is niet voldoende, we moeten doen" (Goethe)
boeddhisme en daoïsme deden het goed in Japan, met name doordat Shinto ook de natuur vereerde

in de Heian-periode (794-1185) waren boeddhisme, daoïsme en andere Chinese invloeden op hun hoogtepunt

er was veel aandacht voor de verering en esthetisering van het alledaagse en het momentane

(deze esthetische sensibiliteit van de Heian-periode lijkt een beetje op wat bij ons de Romantiek was,

en wat we verder uitgewerkt vinden in de fenomenologie en het existentialisme)
de Kamakura periode (1185-1333) wordt gekenmerkt door crisis

de macht verschoof van de keizerlijke aristocratie naar de shogun / samurai (krijgsheren) en daimyo (landheren)

in 1185 werd er een feodale militaire dictatuur o.l.v. generaals / warlords (shoguns) gevestigd in Kamakura

in deze periode kwamen twee stromingen op die een blijvende invloed op Japan hadden:

- de shin of amidist (zuiver-land) school (Genshin & Honen) predikte verlossing door geloof in Amitabha 2

- de zen-scholen (Eisai & Dogen) benadrukte bevrijding door inzicht en meditatie (zen = ch'an = dyana)


tendai-monnik Myoan Eisai (1141-1215) reisde naar China voor studie van het oorspronkelijke ch'an-boeddhisme

hij maakte kennis met de linji-school, gesticht tijdens de Tang dynastie door Linji Yixuan (Japans: Rinzai Gigen)

Eisai werd na een 2e reis (1187-1191) tot meester gewijd; ook bracht hij groene thee uit China mee naar Japan

zijn tendai-broeders zagen weinig in de strenge zit-meditatie (za-zen), en hielden vast aan hun ritualisme

Eisai stichtte een nieuwe stroming naast tendai, shingon, en amidisme (zuiverland): het rinzai-boeddhisme

rinzai vormt samen met Soto en Obaku de 3 hoofdstromingen binnen het Japanse zen-boeddhisme
de Rinzai school gaat uit van plotselinge verlichting (kensho), en hanteert technieken die dit bewerkstelligen

paradoxale of absurde vragen (koan) zijn hier één van: "wat is het geluid van één klappende hand"

plotseling verbaal of lichamelijk geweld zonder duidelijke aanleiding is een andere techniek

kortom: het gaat om het volledig uit het veld slaan van iemand, waardoor deze geen houvast meer heeft

door het 'loslaten van denk- en doe-structuren' (Eckhart) wordt de dharma-poort naar verlichting geopend
≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈
Dogen Zenji / Dogen Kigen / Eihei Dogen / Koso Joyo Daishi (1200-1253) was de belangrijkste zen-meester

en oprichter van de Soto-stroming in Japan; Dongshan Liangjie (9e eeuw) was zijn voorloper in China


de Soto-school bouwt voort op de noordelijke ch'an-school: oefening / training staan centraal

zittend mediteren met ogen open, loskomen van concepten en oordelen, in een staat van mindfulness



mindfull = focus, attentie-vol (als in: mind the step), niet gedachte-vol... het gaat juist om leegmaken

aanwezig zijn in het hier & nu, het moment, je niet laten afleiden door gedachten over anderen dingen

zo kom je los van taal, meningen, oordelen (over jezelf of anderen); van doe- en denk-structuren (Eckhart)
vele geschreven werken waaronder de Shobogenzo (95 verhalen over boeddhistische gebruiken en verlichting)

net als Confucius luidde zijn devies: "ik ben een doorgever van de traditie, geen vernieuwer!"

zijn originaliteit schuilt in de manier waarop Indiase, Chinese en Japanse ideeën samenkomen

sommige daarvan lijken sterk op thema’s uit de moderne westerse filosofie (Heidegger: 'zijn en tijd')


rond zijn 12e gaat Dogen studeren in het belangrijkste intellectuele centrum van Japan:

het tendai-klooster op de berg Hiei, ten noord-oosten van het huidige Kyoto

de tendai-leer is een eclectisch geheel van Indiase en Chinese boeddhistische richtingen

Dogen had onvrede met de discrepantie tussen het concept ‘oorspronkelijke verlichting’ en training



"waarom zou ik studeren en mediteren als ik oorspronkelijk al verlicht ben?"

op zijn 17e gaat hij in de leer bij een van Eisai’s belangrijkste leerlingen: Myozen (1184-1225)

in 1223 reist hij samen met deze monnik naar China

daar komt hij in contact met zen-meester Rujing (1163-1228) bij wie hij in de leer gaat


≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈
Tiantong Rujing was een meester die dicht bij de klassieke ch'an-traditie stond:

hij eiste van zijn pupillen zoveel mogelijk te mediteren en hield ze wakker met stokslagen

zelf gaf hij het goede voorbeeld door 3 uur ’s nachts op te staan en tot 11 uur ’s avonds door te gaan

deze compromisloze houding sprak Dogen aan: hij spande zich tot het uiterste in om verlichting te bereiken

op een nacht viel een monnik die naast hem zat te mediteren in slaap; Rujing schreeuwde tegen de monnik:

"als je zit-meditatie beoefent vallen lichaam en geest weg! hoe kun je dan in slaap vallen?!"

Dogen ervoer toen dat zijn lichaam en geest wegvielen (shinjin-datsuraku)

Rujing stelde vast dat hij verlichting had bereikt en promoveerde hem tot een meester van zijn school
bij Dogens terugkeer in Japan (1227) had hij geen heilige teksten of beelden uit China meegenomen:

"de Weg van de Boeddha bestuderen is zichzelf bestuderen"

ieder mens is in oorsprong en ten diepste verlicht, maar de verlichting kan zich alleen manifesteren in beoefening

deze beoefening is ‘zitten in meditatie’ (Japans: shikantaza / Chinees: zazen),

zonder gehechtheid aan gedachten, doelen, gevoelens of het ego

door jarenlange intensieve beoefening van zazen kan men zijn oorspronkelijke verlichting leren ervaren

verlichting is dus geen doel dat je kunt bereiken, maar iets dat je herontdekt (vgl. daoïsme); maar alleen door oefening
Fukanzazengi: universele aanbeveling voor de beoefening van zazen

het 1e dat Dogen na zijn terugkomst in China schrijft (de Fukanzazengi) benadrukt hij dat zazen geen methode is

een methode is namelijk gericht op het bereiken van een doel, en dat is niet de bedoeling in zen:
"Het zazen waarover ik spreek, is geen methode om te leren mediteren. Het is simpelweg de dharma-poort naar kalmte en geluk, de beoefening-realisatie van totale en superieure verlichting. Het is de openbaring van de uiteindelijke werkelijkheid. Het ligt buiten het bereik van de tienduizend trucs van het ego!"
"in werkelijkheid is het alleen dit moment dat je kan denken over de werkelijkheid

in zo'n onvoorspelbare wereld is het dom om je tijd te verdoen met je zorgen te maken over andere zaken

praktiseer je op het in praktijk brengen van de weg en bedenk dat je alleen nu leeft"

in de Fukanzazengi beschrijft Dogen de essentie van zazen-meditatie:



"De weg is oorspronkelijk volledig en alles doordringend. Hoe zou hij kunnen afhangen van beoefening en realisatie? De weg is vrij en onbelemmerd. Van waar de noodzaak tot zo'n grote inspanning? Voorwaar, het hele lichaam overstijgt stof en vuil; wie gelooft er in een middel om het te borstelen en te poetsen? De weg is volledig daar waar je nu bent. Waarom dan her en der gaan om te oefenen? - Echter, als je het geringste onderscheid maakt, dan is de weg zo ver verwijderd als de hemel van de aarde. Als er slechts een spoor van voorkeur of afkeur verschijnt dan verliest het bewustzijn zich in verwarring. Stel dat je inzicht verwerft, de verlichting bereikt, de wijsheid in alle dingen doorziet, de weg bereikt, de lumineuze geest aanschouwt en je ijver tot aan de hemelen reikt. Dan nog zijn dit slechts de eerste omtrekkende bewegingen, verre van de weg naar complete bevrijding.3 - Je moet ophouden met beoefening gebaseerd op intellectueel begrip, het volgen van toespraken en het najagen van woorden. Leer de stap terug te zetten die het licht naar binnen richt om je zelf te verlichten. De versluiering van lichaam en geest zal vanzelf wegvallen en je oorspronkelijk gezicht zal worden getoond. Als je zo-heid wilt bereiken, dan moet je zo-heid onmiddellijk beoefenen.4 - Een rustige kamer is goed voor zazen. Eet en drink met mate. Verwerp alle verwikkelingen en beëindig de tienduizend zaken. Denk niet aan goed of kwaad, juist of verkeerd. Stop alle bewegingen van het bewustzijn en houd op met het vormen van ideeën over gedachten en standpunten. Streef er niet naar om een Boeddha te worden. Zen heeft niets met zitten of liggen te maken. - Als je het lichaam en de geest zo geordend hebt 5 [...] zit dan stabiel als een berg en denk het niet-denken. Hoe denk je het niet-denken? Het is geen denken. Dit is de essentiële kunst van zazen. - Zazen is geen oefening in concentratie. Het is de vredige en vreugdevolle poort tot de dharma. Het is onbezoedelde beoefening-verlichting die de verlichtingsgeest realiseert. Het is de manifestatie van de absolute werkelijkheid. Vallen en strikken bereiken hier niets. Als je dit bevat dan word je als een draak die te water gaat of een tijger die de bergen binnendringt. Weet dat de dharma zich hier manifesteert en dat matheid en verstrooidheid reeds weggevallen zijn. - Het verleden beschouwend, zien we dat het transcenderen van het alledaagse en het sacrale geworteld is in de kracht van de beoefening. Net als het vermogen om zittend of staand te sterven. Bovendien, het onderscheidmakende denken kan niet bevatten hoe de oude meesters de gelegenheid van een vinger, vlag, naald of hamer aangrepen om de verlichting te ontlokken met een hossu6, vuist, staf of een kreet. Het kan ook niet gekend worden door de beoefening en realisatie van spirituele krachten. Beoefening en realisatie zijn het natuurlijke gedrag van lichaam en geest, voorbij zien of horen, vóór het denken en analyseren. - Omdat het zo is, maakt het niet uit of je intelligent bent of niet; slim of dom maakt geen verschil. Volhardend beoefenen is het bewandelen van de weg. Beoefening-verlichting is van nature onbezoedeld. Voorwaarts gaan in de praktijk is iets alledaags. - Overal, in deze en andere werelden, in India en in China, wordt het zegel van de Boeddha gehandhaafd. Het karakter van deze school heerst overal - een volledig engagement in het onbeweeglijk zitten. Hoewel er tienduizenden verschillen bestaan, moeten we enkel zazen volledig beoefenen. Waarom zouden we deze plek op de vloer verlaten en dwalen langs de stoffige grenzen van vreemde landen? Met slechts één misstap verlies je de weg onder je voeten. - We hebben het unieke geschenk van het menselijk lichaam reeds ontvangen. Verspil geen tijd. We handhaven en vertrouwen op de essentiële werking van de Boeddhaweg; wie zou er werkeloos willen genieten van de vonk van een vuursteen? Hoe dan ook, het lichaam is als dauw op het gras en het leven als een bliksemflits - plotseling voorbij, verdwenen in een ogenblik. - Ik smeek jullie, edele vrienden in de beoefening, grijp niet naar slechts één deel van de olifant en vrees de ware draak niet. Wijd je inspanningen aan de weg die direct naar de waarheid verwijst. Eer de gerealiseerde mensen die voorbij studie en zonder intentie zijn. Breng jezelf in overeenstemming met de verlichtingsgeest van de Boeddha's en word een waardig opvolger van de samadhi 7 van de patriarchen. Beoefen op deze wijze, en je wordt zoals zij. De deuren van je schatkamer zullen zich spontaan voor je openen om er mee te doen zoals het je belieft."
Dogen geeft beperkte instructies voor meditatie (houding en ademhaling), maar focust op:

"Denk het niet-denken. Hoe denk je het niet-denken? Door non-denken"

met de concepten ‘denken’ en ‘niet-denken’ verwijst Dogen naar twee werkingen van het menselijk verstand

denken slaat op het alledaagse gebruik ervan: logisch redeneren, categoriseren en vellen van (waarde)oordelen

niet-denken duidt op inzichten die niet op een discursieve manier worden verkregen; vgl. wu wei = 'streefloze actie'


Dogen stelt dat bepaalde boeddhisten ‘denken’ en ‘niet-denken’ als elkaars tegengestelden beschouwen

zij stellen dat ‘denken’ een illusoire manier is om je verstand te gebruiken, die de verlichting in de weg staat

het gaat er dan om het ‘denken’ te overstijgen om zo het ‘niet-denken’ te bereiken: de verlichtings-ervaring

Dogen stelt dat deze dualistische visie verkrampt en niet boeddhistisch is

denken’ en ‘niet-denken’ zijn beide functies van de menselijke geest, dat kunnen we beter accepteren

door aan beide niet te hechten realiseert men het ‘non-denken’, dat de mens in de meditatie kan ontwikkelen

m.a.w: men moet het dynamische spel tussen ‘denken’ en ‘niet-denken’ accepteren als ‘het verlichte denken’

tijdens meditatie moet de beoefenaar niet proberen om ‘niets’ te denken of zijn gedachtestroom stil te zetten,

maar om het verlichte denken ruimte te geven; zijn gedachten te laten voor wat ze zijn (mindfulness)

ook als hij tijdens het mediteren een 'mystieke ervaring' heeft moet hij deze weer loslaten en er niet aan hechten

Boeddha-natuur
leer van Nagarjuna: sunyata (leegte: onze begrippen en gedachten zijn hol; de dingen hebben geen zelf / essentie)

in Chinees boeddhisme wordt die leegte de boeddha-natuur

Dogen's belangrijkste innovatie is de radicale, non-duale invulling van het begrip boeddha-natuur
"Oorspronkelijk gelaat, bloesems in de lente, de koekoek in de zomer,

de maan in de herfst, en in de winter de sneeuw, zo sereen en koel"
dit sterfgedicht verwijst naar de mysterieuze, ware aard van de mens: oorspronkelijk gelaatof ‘boeddha-natuur’

degene die deze ware aard realiseert, is in staat om de wereld volledig open en onbevangen tegemoet te treden

hij voelt zich onlosmakelijk verbonden met de schoonheid van de natuur, die wisselt per seizoen

deze wisseling der seizoenen onthult een essentieel kenmerk van het oorspronkelijk gelaat: vergankelijkheid


de eenheid van verlichting en beoefening hangen nauw samen met het idee van boeddha-natuur, zoals

behandeld in de Bussho (boeddha-natuur) uit de Shobogenzo (schatkamer van het oog van de ware leer) 8



verlichting kan volgens het mahayana en zen niet gevonden worden in boeken, maar alleen in de boeddha-natuur

"aanschouw je natuur en realiseer het boeddhaschap"

hierin uit hij zijn kritiek op de traditionele opvatting over boeddha-natuur a.h.v. een citaat uit een Mahayana-sutra:



"alle levende wezens hebben zonder uitzondering de boeddha-natuur"

herformuleert hij tot:



"alles wat bestaat is de boeddha-natuur"

dus: ‘alle levende wezens’ wordt ‘alles wat bestaat’ - ‘hebben’ wordt ‘zijn’


hij verschuift hiermee de 'realistische' claim over welke zijnden (delen van de werkelijkheid) boeddha-natuur hebben

naar een fenomenologische attitude: we moeten de werkelijkheid opvatten / ervaren als boeddha-natuur



boeddha-natuur wordt daarmee i.p.v. een eigenschap van sommige zijnden, een grondhouding t.o.v. het Zijn

daarmee verdwijnt het onderscheid tussen het subject (ego / ik / bewustzijn) en het object (de zijnden / dingen)


volgens de traditionele opvatting hebben alleen levende wezens de boeddha-natuur

Dogen stelt: "Grassen en bomen, staten en landen zijn geest. Omdat zij geest zijn, zijn zij levende wezens.



Omdat zij levende wezens zijn, zijn zij de boeddha-natuur van het bestaan."
de mens is niets meer dan een van de tienduizend ‘dharma’s’ of dingen die ons omringen

uit deze opvatting vloeit een houding van respect, bescheidenheid en nederigheid t.o.v. de natuur voort:



"Ochtend na ochtend komt de zon op uit het oosten,

Iedere nacht gaat de maan onder in het westen;

Waar wolken verdwijnen, worden bergkammen zichtbaar,

Houdt regen op, zijn omliggende bergen laag."
de 2e wijziging bekritiseert het idee dat de mens deze ware aard als een soort zaadje met zich meedraagt

deze opvatting leidt tot doel/middel-denken: de boeddha-natuur als een te bereiken doel

alles is al boeddha-natuur, ook de mens, hij hoeft het alleen maar te zien; meditatie is daartoe de manier
de boeddha-natuur is dus géén transcendente instantie, zoals een kosmische energie of bovennatuurlijk iets (brahman)

omdat de boeddha-natuur samenvalt met de ons omringende werkelijkheid, is zij onderhevig aan de tijd

het belangrijkste kenmerk van de boeddha-natuur is dan ook de vergankelijkheid

niet proberen de wereld te overstijgen, maar juist volledig opgaan / zich verzoenen met de vergankelijkheid



"De vergankelijkheid zelf van mensen en dingen, lichaam en geest, is de boeddha-natuur. Naties en landen, bergen en rivieren zijn vergankelijk omdat zij de boeddha-natuur zijn. De hoogste, volmaakte verlichting is vergankelijk omdat zij de boeddha-natuur is"
er is geen onderscheid tussen beoefening en verlichting, en tussen boeddha-natuur en de natuur / werkelijkheid

net als in het mahayana zijn verlichting en illusie twee helften van dezelfde medaille

metafoor: een dauwdruppel die van een blad glijdt en de maan reflecteert

de dauwdruppel staat symbool voor de menselijke geest, die de boeddha-natuur (de maan) weerspiegelt

deze reflectie is niet volmaakt, want wordt vervormd door het vallen

het leven wordt altijd gekenmerkt door lijden, verwarring en illusie, hoe ‘verlicht’ men ook denkt te zijn

de mens onderzoekt het lijden in zichzelf en de wereld, maar kan deze nooit helemaal begrijpen of genezen

na zijn dood raakte het werk van Dogen buiten de Soto-school in vergetelheid

pas eind 19e en in de 20e eeuw werd Dogen buiten deze sektarische kringen opnieuw bekend

bijv: de 19e-eeuwse Ryokan (de ‘Grote Dwaas’) was sterk beïnvloed door Dogen

d.m.v. meditatie ervaart men dat het ‘ik’ niet meer is dan een constant veranderende stroom gedachten en gevoelens

op die manier vergeet hij ‘zijn zelf’ en stelt hij zich open voor de wereld om zich heen

zo voelt hij zich verbonden met de onmetelijke rijkdom van de ‘dingen’ buiten hem, zoals bergen en rivieren

hij beseft dat hij onlosmakelijk deel uitmaakt van de wereld
deze esthetische sensibiliteit zien we ook op andere terreinen:

ikebana is de (zen)kunst van het bloemschikken, waarbij spontaniteit, leegte en tijd een grote rol spelen

Keiji Nishitani (1900–1990) van de Kyoto-school beschouwd ikebana als illustratief voor de boeddha-natuur



feng shui is een ander voorbeeld van de esthetisering van de zen-filosofie (& daoïsme)
≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈
zen & het westen
Daisetsu Teitaro Suzuki (1870-1966) populariseerde het (zen)-boeddhisme in het westen (m.n. de USA)

veel van de manier waarop wij het (zen)-boeddhisme kennen is aan Suzuki te danken


een meer daoïstische interpretatie van zen vinden we bij de Duitser Eugen Herrigel (1884-1955)

in "zen en de kunst van het boogschieten" http://youtu.be/2xE9FIXI-Vw beschrijft hij

hoe hij niet meer kan wachten op het schot, hoe de spanning hem te veel wordt en hij buiten adem raakt

de meester zegt: "het juiste moment komt niet omdat je in controle wil blijven



omdat je geen succes verwacht, maar jezelf wilt behoeden voor falen

je hebt geen vertrouwen in het moment, en daarom komt het niet

omdat het juiste moment niet komt kies je het dus zelf maar

maar het juiste moment moet onafhankelijk van jou gebeuren

en zolang jij het bent die het schot lost, en niet het moment,

zal je hand niet openen op de juiste manier,

als de hand van een kind, als de schil van een rijpe vrucht"
m.a.w: Herrigel is meer bezig met zichzelf-die-aan-het-boogschieten-is dan met de pijl & boog

jezelf willen behoeden voor falen is je aandacht dáár op richten, en is dus garantie voor falen

je moet je aandacht richten op (eenwording met) het schot, en je geest dus verder helemaal leeg maken

vandaar dat kyu-jutsu (= boog-techniek) in zen-boeddhisme kyu-do (= de weg van de boog) genoemd wordt

en ken-jutsu (= zwaard-techniek) in zen-termen ken-do (= de weg van het zwaard) heet

dit illustreert hoe in Japan de 3 Chinese stromingen (daoïsme, confucianisme en boeddhisme) samengesmolten zijn


de Kyoto-school

opgericht rond 1913 door o.a. Kitaro Nishida, Keiji Nishitani en Hajime Tanabe

Hajime Tanabe studeerde onder Heidegger en ze hadden contact met elkaar

de school wilde een brug slaan tussen oosterse en westerse filosofie

vooral intresse in Duitse filosofen: Kant, Hegel, Kierkegaard, Nietzsche, Heidegger (fenomenologie / existentialisme)

centrale notie: mu (Chinees: wu) = het absolute niets, als een niet-dualistisch nee, non-, of on- , dus meer als n.v.t.

Nishitani stelt aziatische filosofie lijnrecht tegenover Europese moderne verlichtingsfilosofie (van Descartes tot Kant)

aziatische filosofie is intuïtief en praktisch i.p.v. analytisch en theoretisch, en biedt dus ook ruimte aan gevoel / intuïtie



wijsheid en inzicht zijn meer dan, en belangrijker dan, (rationeel) begrijpen
Kitaro Nishida ontwikkelde een logica die niet uitging van het subject-object onderscheid

(zoals de aristoteliaanse, kantiaanse en hegeliaanse logica) maar van de absolute contradictoire zelf-identiteit

inzicht hierin is verlichting (kensho), en een middel daartoe is de koan (zen-raadsel)
≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈
Europa
Descartes beschouwde de geest als subject, een radicaal andere substantie dan de uitgebreide dingen

het lichaam beschouwde hij op een natuur-wetenschappelijke, mechanische manier; als een (uitgebreid) ding

dit dualisme wordt getypeerd als subject/object-denken: de geest is subject, de dingen object

Descartes was een rationalist, die meende dat wij de dingen niet kennen door waarneming, maar door de ratio

de aanname van een substantie achter de waargenomen eigenschappen is een reconstructie door het subject
de empiristen kwamen tot gelijksoortig scepticisme:

Locke: substantie = "a something we know not what [...] a supposed but unknown support of the qualities we find existing"

Hume: substantie = een verzameling enkelvoudige ideeën (waargenomen eigenschappen) verenigd door de verbeelding

Berkeley (solipsisme): er bestaan alleen gewaarwordingen; zijn is waargenomen worden ("esse est percipi")
uit de virtuele discussie tussen rationalisten en empiristen (17e-18e eeuw) bleek dat men veelal tot dezelfde conclusie kwam:

substantie (het object op zichzelf, los van waarneming) is een invulling van ons denken; een aanname, geen waarneming

(nuance-verschillen daargelaten) blijken zowel rationalisten als empiristen beide sceptici (van Descartes tot Hume)

zo concludeerde Pascal dat men nooit van iemand (substantie) houdt, maar alleen van eigenschappen;

want wie is iemand, afgezien van zijn eigenschappen? bestaan er wel identiteiten, los van waargenomen eigenschappen?

zintuiglijke indrukken kunnen op die manier nooit leiden tot kennis over de werkelijkheid, alleen tot kennis over waarneming
het transcendentaal idealisme van Immanuel Kant is ook een dualisme,

met dit verschil: dat hij deze ontologische discussie over substanties niet aangaat:

wij kennen de dingen als de manier waarop ze aan ons verschijnen (fenomenen)

wij kunnen alleen afgaan op de waarneming, en ons denken

het Ding an sich, los van onze waarneming, is onkenbaar, dus spreken over substanties is speculatie

de rede (subject / bewustzijn) is een constructie / creatie van ons eigen denken (reflexie) óver ons bewust-zijn


in de laat-romantiek en het idealisme groeit de kritiek op het positivisme en natuurwetenschappelijk denken

het model van de natuurwetenschappen is representatief denken: gaat uit van het correspondentie-model

het begrip of de theorie, zo is de gedachte, representeert iets, correspondeert met iets in de werkelijkheid

het begrip, de representatie, geeft het voorwerp zijn identiteit als zijnde / ding = reïficatie (verdingelijking)

in representatief denken (aanwezigheids-denken) staat de tijd als het ware stil (vgl. Plato's Vormen)

het representatieve denken herkent zijn eigen temporele (eindige) horizon niet

het heeft zich als subject, als objectief toeschouwer, buiten de wereld geplaatst (vgl: Tita tovenaar / Himmel über Berlin)
als reactie op de verwetenschappelijking en de industriële revolutie ontstaan de Geisteswissenschaften

in deze opkomende mens- en geesteswetenschappen kwam de objectiverende houding onder vuur

mensen zijn historisch bepaalde en levende wezens, geen Cartesiaanse / theoretische subjecten

de werkelijkheid die we ervaren is altijd een op een bepaalde wijze een beleefde werkelijkheid

de wetenschappelijke ervaring moet plaats maken voor de directe, dagelijkse, persoonlijke ervaring: beleving

(dus: beleving als geesteswetenschappelijke tegenhanger van de natuurwetenschappelijke ervaring)

fenomenologie, existentialisme, levensfilosofie, antroposofie, vitalisme (élan vital - Bergson) 9

waren een reactie op het positivisme en sciëntisme van de 19e en begin 20e eeuw (Compte, Russell)

dit (laatst genoemde) wereldbeeld is materialistisch, mechanistisch, empirisch, kwantitatief, 3e persoon (subject-object)

en laat geen ruimte voor 1e-persoons-ervaring, kwalitatieve beschrijving, geest, essenties, teleologie, God

de angst bestond dat het natuurwetenschappelijke model al het denken (ook het mensbeeld) zou gaan domineren

en er geen plaats zou overblijven voor het menselijke (dat bijv. ook de psychologie ingelijfd zou worden; vgl. Swaab)


≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈
Edmund Husserl (1859-1938)
de natuurwetenschap is analytisch en reductionistisch: het wil de werkelijkheid ontleden en verklaren

maar is niet op de werkelijkheid betrokken; is vervreemd van de wereld, heeft zich teruggetrokken in theorieën

de fenomenologie daarentegen is holistisch: wil de dingen als eenheid verstaan, en is direct op de dingen betrokken

met de fenomenologie wilde Husserl een wetenschap vanuit het perspectief van de "Lebenswelt"


fenomenologie = de studie van de werking van bewustzijn als bewustzijn, niet als theorie over het bewustzijn

fenomenologie gaat over subjectief ervaren fenomenen, niet over empirisch aantoonbare feiten (neurologie)

dus waarneming als ervaring vanuit 1e-persoons perspectief, niet vanuit 3e-persoons perspectief

het waarnemend subject is in-de-wereld, er deel van uitmakend, geen objectief (Freischwebende) waarnemer


Husserl's fenomenologische benadering is holistisch (niet reductionistisch)

hij verwerpt de representationele theorieën van perceptie a la Descartes en Locke

hij wil een nauwkeurige beschrijving van de stroom van ervaringen die zich aan het bewustzijn voordoen in de tijd

1905: over immanent tijd-bewustzijn: tijd moeten bezien vanuit de ervaring / beleving

het "nu" is geen punt op een lijn van verleden naar toekomst

een handeling of ervaring duurt, vergt tijd, maar vormt toch een eenheid, een moment met een duur

mijn ervaring van het nu bevat dus steeds iets van het verleden en is een anticipatie op de toekomst

tijd valt dus niet op te delen in seconden, minuten, uren, dagen, weken, maanden, jaren, etc.

natuur-wetenschap gaat uit van de klok-tijd, maar dat is een menselijke uitvinding, een artificieel construct

de fenomenologie gaat uit van de ervaring van tijd: nu kan relatief lang zijn, en relatief kort


de westerse mens is door wetenschap, technologie, bureaucratie en massa-cultuur vervreemd van zijn ervaring

hij gelooft dogmatisch in wat "objectieve wetenschap" dicteert, en vergeet de leefwereld, de beleefde werkelijkheid

de fenomenologische bevrijding van het idealisme en positivisme had grote invloed op de 20e eeuwse filosofie
≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈≈
Martin Heidegger (1889-1976)
in navolging van Husserl (en Nietzsche) stelt Heidegger dat het westerse denken op een dood spoor zit

dit denken is gebaseerd op een metafysica die zich tegen het (authentieke) leven heeft gekeerd

in de westerse metafysica / ontologie wordt het Zijn geobjectiveerd, d.w.z. tot zijnden gereduceerd

het subject (waarnemer) wordt tegenover het object (ding) geplaatst, en het subject wordt verloochend

m.a.w: de relatie (geestelijk, spiritueel, praktisch) tot de wereld wordt verwaarloosd (Seinsvergessenheit)
ook de klassieke natuurkunde (Newton) heeft deze specifieke metafysische / ontologische grondhouding

het subject wordt vervangen door theoretische modellen, meetinstrumenten, wiskunde, etc

en er wordt van uitgegaan dat er een waarnemer-onafhankelijke werkelijkheid (object) is

de relatie tussen subject en object wordt vergeten, het waarnemend subject wordt uitgepoetst...

waarna de waarneming objectief wordt genoemd
fenomenologie volgens Heidegger = de logica van de wijze waarop de zijnden aan ons verschijnen:

"laat dat wat zich laat zien, gezien worden vanuit zichzelf, op de wijze waarin het zich toont als zichzelf" 10
het gaat Heidegger niet om een beschouwende fenomenologie, maar een praktiserende vorm

ons menselijk Zijn (bestaan) is wezenlijk een "in-der-Welt-sein"

wie we zijn en wat we doen kan niet los gezien worden van ons in-de-wereld zijn
de betekenis van dingen en ons handelen verwijst naar de context waarin ze zich bevinden

verschillende zijnden hebben een verschillende manier van Zijn (afhankelijk van hun betekenis voor ons)

de dingen in ons bestaan zijn geen op zichzelf staande voorwerpen objecten, maar staan in relatie tot ons

we ervaren dingen niet op zich, niet zonder meer, maar in de wijze waarop iets is (essentie = context)

deze betrokkenheid bij/op onze omgeving noemt Heidegger besorgen (= zorg, liefde, gebondenheid; vgl. care)

ons bestaan is niet theoretisch en beschouwend, maar een besorgend verstaan in een betekenisvolle wereld

om deze betekenis te ervaren moeten we ons ervoor open stellen, bereid zijn om te luisteren, 'onthaasten'

een dergelijke houding van Gelassenheit lijkt op oosterse noties als wu-wei (les 6)


wetenschap en analytische filosofie (positivisme) proberen de werkelijkheid te kennen door theoretische beschouwing,

maar staan onverschillig t.o.v. hun eigen zijnsuitleg: het gaat ze immers om het object van onderzoek...

ze vergeten daarbij dat hun ontwerp (hun bestaanswijze als theoretisch zijns-verstaan) hun verstaan bepaalt

de theoretische beschouwing is aangewezen op het verschijnen van de zijnden als voorhanden object

eigen aan het ontwerp van de voorhandenheid is dat het blind is voor de eigen ontwerpstructuur,

of deze neigt te verhullen: het interpreteert de wereld maar pretendeert dat het geen interpretatie is, maar feit

het interpreteert de wereld vanuit een bepaald kader (paradigma), zonder dit kader zelf te herkennen

dit kader is instrumenteel: dat van de voorhandenheid, niet dat van de waarheids-lievendheid (als gepretendeerd)



wetenschap is een sociaal-historisch construct dat we primair gebruiken voor technologische doeleinden

als existerende zijnden gaan wij op in de wereld: in het geheel van mogelijke zijns-wijzen van de dingen

maar op-gaand in de wereld existeer ik oneigenlijk, vergeet (ontken) ik mijn eindigheid en geworpenheid

meegesleept worden in het gangbare bestaan van het men is niet existeren, maar vervreemding

(dit geldt zeker voor de 20e eeuwse wereld-burger, die overal boven en buiten staat, als een toeschouwer)

dit noemt Heidegger Seinsvergessenheit ; het vergeten zijn van de eindigheid / geworpenheid / perspectiviteit

Maurice Merleau-Ponty (1908-1961)

bestrijdt het cartesiaans dualisme, alsmede Sartre's nadruk op subjectiviteit (être pour-soi)

hij sluit eerder aan bij het denken van Heidegger (die later afstand heeft genomen van het existentialisme) 11

niet de geest, maar het lichaam is het beginpunt van onze ervaring en beleving, oorsprong van ons kennen en handelen

mijn lichaam is dat wat de wereld ontsluit, aan mij kenbaar maakt, het standpunt van waaruit ik de wereld ervaar

het lichaam maakt mij in de wereld aanwezig, als geïncarneerd subject

mijn lach is mijn plezier, en mijn huilen is mijn verdriet
Merleau-Ponty's fenomenologie is geen empirische theorie van de mechanismen van zintuiglijke indrukken

hij keert zich expliciet tegen de empiristische en rationalistische opvattingen van waarneming,

omdat zij beide uitgaan van een cartesiaanse scheiding tussen subject en object

wij hebben een oorspronkelijk contact met de wereld die voor ons bestaat als een geheel van mogelijkheden


in het cognitivistische beeld van de mens liggen een aantal vooronderstellingen besloten:

1] intelligent gedrag begint bij analyse van de werkelijkheid in gescheiden factoren,

om deze volgens formele regels als stukjes informatie in een geconstrueerd systeem te plaatsen

denken en kennen worden dus opgevat als een vorm van informatie-verwerking (als een computer)

2] alle kennis laat zich formaliseren in een systeem dat bestaat uit eenduidige tekens, en logische relaties daartussen

dit systeem wordt dan begrepen als een representatie van de werkelijkheid (vgl. Russell en de vroege Wittgenstein)

kennis is iets dat men als informatie kan bezitten, dat men kan hebben door er een representatie van te maken

communicatie wordt dan begrepen als het uitwisselen van informatie die bestaat uit eerder verworven representaties

(Merleau-Ponty’s antwoord: kennis is eerder een knowing-how dan een knowing-what)

3] ontologische vooronderstelling (‘natuurlijke instelling’):

de werkelijkheid bestaat als een verzameling atomaire feiten, die afzonderlijk van elkaar kunnen worden vastgesteld

de wereld is daarom aanwezig als een beschikbaar en manipuleerbaar universum van objectieve gegevens

als een soort magazijn waar alle dingen en feiten objectief liggen opgeslagen, onafhankelijk van onze waarneming


de openheid van de mens is een gesitueerde openheid, en dus perspectivisch en eindig (vgl. Heidegger)

habitus = een zijns-stijl, een bevoorrechte wijze van belichaamd tot de wereld behoren
vrijheid krijgt een geheel andere betekenis dan in de klassieke filosofieën (van Plato tot Kant)

"I long for the time when, freed from the fetters of the body, I shall be myself, at one with myself,

no longer torn in two, when I myself shall suffice for my own happiness" (Rousseau)

lichamelijkheid en eindigheid werd altijd gezien als beperking, de ziel verwees naar geestelijkheid en onsterfelijkheid

bij Merleau-Ponty vormt gesitueerdheid (lichamelijkheid en eindigheid) een voorwaarde voor vrijheid

vgl. Dogen "Je verkeert in de unieke omstandigheid om een menselijk lichaam te bezitten. Gebruik je tijd niet nutteloos"

vgl. Himmel über Berlin) 12
vrijheid betekent niet dat we ons uit de wereld terugtrekken in een puur geestelijk subject-zijn

vrijheid houdt in dat we ons door iets anders in de wereld kunnen laten aanspreken,



dat niet binnen de eerdere zijns-stijl als mogelijkheid verscheen, waardoor mijn wijze van zijn zich kan wijzigen
literatuur over zen : Brian Daizen Victoria: Zen at War (1997)
John R. McRae: Seeing through Zen (2004)
http://www.thezensite.com/ZenEssays/Philosophical/


1

 Ritsu (Vinaya), Jojitsu (Satyasiddhi), Kusha (Abhidharma), Sanron (Madhyamika), Hosso (Yogacara), Kegon (Hua-yen)


2 Mazu / Matsu = godin van de zee + manifestatie / reïncarnatie van Guanyin (wordt samen vereerd met Amithaba)


3 Moet ik de Boeddha uit Jetavana's Park noemen, die een aangeboren wijsheid had? Zijn zes jaren van zitten laten nog steeds hun sporen na. Of Bodhidharma's transmissie van de verlichtingsgeest? Zijn negen jaren van zitten voor de muur in Shaolin worden nog steeds geroemd. De heiligen van weleer waren reeds zo; hoe kunnen wij dan tekort schieten in onze beoefening van de weg?


4 ook wel: aldusheid; oorspronkelijk: tathata / dharmata


5 Spreid een dikke mat om op te zitten en leg daar een rond kussen bovenop. Zit in de hele lotus of in de halve lotus. Voor de hele lotus leg je de rechtervoet op het linkerdijbeen en je linkervoet op het rechterdijbeen. Om in halve lotus te zitten leg je de linkervoet tegen het rechterdijbeen aan.

Maak je gewaad wat los en orden het netjes. Plaats je rechterhand op je linkervoet en je linkerhand op je rechterhand. Laat de duimtoppen elkaar ondersteunen. Recht je lichaam en zit rechtop. Leun niet naar links of naar rechts; buig niet naar voren of naar achter. De oren staan boven de schouders en, van voren, de neus boven de navel. De tong moet tegen de voorkant van het gehemelte geplaatst worden. De lippen en tanden zijn gesloten en de ogen open, naar beneden gericht. Adem zachtjes door de neus. [...] Adem één keer volledig uit en zwaai het bovenlichaam naar links en naar rechts [...] Als je opstaat van zazen beweeg dan langzaam en bedaard. Spring niet plotseling of bruusk op.




6 soort kwast / veger, gebruikt door monniken voor rituele overdrachten, en om vliegen weg te jagen zonder ze te doden


7 samadhi is een geconcentreerde, ontspannen, naar binnen gerichte aandacht / focus / meditatie; het 8e onderdeel van het 'achtvoudig pad'


8 "De Weg van de Boeddha bestuderen is zichzelf bestuderen. Zijn zelf bestuderen is zijn zelf vergeten. Zijn zelf vergeten is verlicht worden door alle verschijnselen. Verlicht worden door alle verschijnselen bewerkstelligt het wegvallen van eigen lichaam en geest evenals van die van anderen. Alle sporen van verlichting verdwijnen dan en deze spoorloze verlichting zet zich eindeloos voort. [...] Wanneer iemand in een boot vaart en naar de kust kijkt, heeft hij de illusie dat de kust beweegt. Maar wanneer hij zorgvuldig naar de boot kijkt, realiseert hij zich dat de boot beweegt. Op dezelfde manier, wanneer iemand de myriaden verschijnselen (de 10.000 dharma’s) onderzoekt met misleidende ideeën over zijn lichaam en geest, denkt hij ten onrechte dat zijn aangeboren geest en innerlijke natuur altijd blijvend zijn. Maar indien hij nauwlettend toeziet op zijn dagelijkse bezigheden en tot zichzelf inkeert, zal de waarheid dat de myriaden verschijnselen geen zelf hebben hem duidelijk worden. [...] Brandhout verandert in as en kan niet opnieuw brandhout worden. Toch moet men het niet zo opvatten dat de as ‘achteraf’ en het brandhout ‘vooraf’ is. Men moet zich realiseren dat, ofschoon brandhout zich in de verschijningsvorm van brandhout ophoudt en deze een ‘vooraf’ en een ‘achteraf’ heeft, het brandhout zich tevens buiten ‘vooraf’ en ‘achteraf’ bevindt. As bevindt zich in de verschijningsvorm van as en bezit ‘vooraf’ en ‘achteraf’. Precies zoals brandhout niet opnieuw tot as wordt wanneer het eenmaal as is geworden, keert de mens na zijn dood niet terug tot het leven. In dit verband is het een gevestigde gewoonte in het boeddhisme om niet te zeggen dat leven overgaat in dood; boeddhisme spreekt van ‘het ongeborene’. Evenzo is het een vaststaand onderricht dat dood niet overgaat in leven; het boeddhisme spreekt van ‘niet-vergaan’. Leven is een verschijningsvorm van tijd en dood is een verschijningsvorm van tijd, zoals bijvoorbeeld winter en lente. We vatten het niet zo op dat winter lente wordt of lente zomer. [...] Wanneer de mens verlicht wordt, is dat als de weerspiegeling van de maan op het water. De maan wordt niet nat noch is het water gebroken. Ofschoon haar licht zich wijd uitstrekt, rust het in een klein beetje water. Zowel de hele maan als de volle omvang van de hemel rusten in een dauwdrop aan het gras, zelfs in een enkel waterdruppeltje. Verlichting tast de mens evenmin aan als de maan een gat breekt in het water. De mens biedt evenmin weerstand aan verlichting als de dauwdruppel aan de maan en de hemel. De diepte van de een is de hoogte van de ander. Of hun tijd nu lang of kort is, men onderzoeke volledig de wijde omvang of de geringheid van het water en men onderscheide de grootte van de hemel en de maan." (uit de Shobogenzo: Genjokoan - 1233)


9 fenomenologie wordt wel getypeerd als een uitvloeisel van het Kantianisme

de term werd geïntroduceerd door Johann Heinrich Lambert (1728-1777)

en gebruikt door Kant, Fichte, Hegel (Phänomenologie des Geistes, 1807), Husserl en volgelingen


10 vgl. boeddha-natuur


11 hij vond deze stroming (m.n. hoe deze werd uitgedragen door Sarte) te antropo-centrisch en humanistisch

hij bezigt ook geen termen als geest / subject / rede / bewustzijn, maar omschrijft de menselijke existentie als:



Dasein (er-zijn), in-de-wereld-zijn, geworpen-zijn, waarbij de nadruk ligt op de context van ons bestaan


12 Himmel über Berlin (Wim Wenders, 1987) is een ode aan de menselijke existentie en het onbevooroordeelde kind-zijn

de film bestaat uit beschouwingen van, en conversaties tussen engelen over wat ze allemaal hebben gadegeslagen, maar niet zelf meegemaakt

hun bestaan is schijn, "voor spek en bonen", want er staat niets op het spel, ze nemen geen plaats in de wereld in, ze zweven overal boven

als engelen zijn ze onzichtbaar, behalve voor kinderen, en mensen die ooit zelf engel zijn geweest, maar gekozen hebben voor de eindigheid:

incarnatie. tegen het einde van de film besluit één van de engelen om mens te worden (gelijkend Hans Christian Andersen's sprookje de kleine zee-

meermin) conclusie: "Ich weiss jetzt, was kein Engel weiss": het gevoel van koude handen hebben, de smaak van koffie, iemand begroeten, einden

lopen, etc... zie http://youtu.be/-U9kjN5ISDQ vanaf 1:00 min & http://youtu.be/OizcOPuenI8 vanaf 2:15 min











De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina