Braille en de brailleleesregel



Dovnload 43.16 Kb.
Datum17.08.2016
Grootte43.16 Kb.






Braille en de brailleleesregel




INHOUD

Inleiding

1 Achtergrondinformatie

1.1 Brailleleesregel

1.2 Zespunts braille versus achtpunts braille

2 Brailleleesregel en de diverse bedieningstoetsen

2.1 Knopbeschrijving van de Braille Voyager

2.2 Knopbeschrijving van de Sattellite 544

3 De leesregel aansluiten

3.1 De onderdelen

3.2 Installeren

3.3 Aansluiten

4 Meekijken op de brailleleesregel

4.1 Braillemonitoren


5. Nederlands-Vlaams Zespunts braille alfabet per 1 september 2005

5.1 Samenvatting voor producenten van brailleleesregels en brailleprinters



Braille de basis



Inleiding

Doel


Tijdens deze workshop gaan we kijken wat er allemaal bij komt kijken om met braille op de computer te gaan werken. We gaan kijken naar het verschil tussen computerbraille en papierbraille.

De verschillende leesregels met hun specifieke kenmerken komen aan bod en hoe sluit je nou een leesregel aan op jouw cursus computer. Ook gaan we kijken hoe je als begeleider kunt achterhalen wat de klant op zijn leesregel heeft staan.

Dit is géén cursus braille lezen!
Aan het einde van deze workshop


  • Zijn deelnemers op de hoogte van de mogelijkheden van braille op de computer

  • Kennen de deelnemers de basale verschillen tussen de verschillende leesregels en kunnen ze een klant met een dergelijke leesregel begeleiden

  • Weten de deelnemers de grootste verschillen tussen papierbraille en computerbraille.

Verantwoording

Voor deze workshop heb ik vrijelijk teksten gebruikt van AOB-Online, DRO module speciaal en de FSB. Niet overal staat de bronvermelding duidelijk aangegeven.


1 Achtergrondinformatie



1.1 Brailleleesregels


De braille-uitvoer van een computer wordt verzorgd door een brailleleesregel. Er zijn diverse fabrikanten van brailleleesregels, zowel in Nederland als ook daarbuiten. De meeste merken hebben een type met ongeveer 40 cellen, waardoor de lengte overeenkomt met de breedte van een laptop en een type met 70 cellen, waardoor de lengte overeenkomt met de lengte van een standaard toetsenbord van een desktop computer.

1.2 6-punts braille versus 8-punts braille

Braille is ontworpen als een karaktersysteem in een patroon met 6 punten. Hiermee kunnen (2^6) 64 verschillende combinaties worden gemaakt. Dat is echter niet genoeg voor het weergeven van alle letters in kleine en hoofdletters, de accentletters, cijfers en alle leestekens. In het 6-punts braille wordt daarom veel gewerkt met voorzettekens en combinaties van brailletekens die één zwartdrukteken weergeven. Ook werd aan 6 punts brailletekens meerdere betekenissen toegekend die de lezer moet onderscheiden uit de context van een tekst.

Bij het werken met de computer was het noodzakelijk dat er een aantal nieuwe tekens konden worden weergegeven en dat de vertaling van schermteken naar brailleteken één op één was. Daarom werd het 8-punts braille ontworpen, waarmee (2^8) 256 combinaties kunnen worden gemaakt.

1.2.1 Het verschil tussen een 6-punts en 8-punts braillecel


Belangrijk is de telling van de zes punten van een braillecel. Van boven naar onder wordt in de eerste kolom puntje 1, 2 en 3 geteld en in de tweede kolom puntje 4, 5 en 6. Bij een 8-punts braillecel blijft deze telling gehandhaafd! De verandering zit hem in twee extra puntjes. Puntje 7 (onder puntje 3) in de eerste rij en puntje 8 (onder puntje 6) in de tweede kolom. Dit voorkomt spraakverwarring tussen mensen die gewend zijn met 6-punts braille te werken en degene die in 8-punts braille werkt.

1.2.2 Voorzettekens en samenvoegingen


Voorzettekens voor cijfers en hoofdletters zijn bij het 8-punts braille verdwenen om bij het gebruik van een computer elke cel van de leesregel te laten corresponderen met één karakter op het scherm. In 8-punts braille worden de hoofdletters en cijfers daarom anders weergegeven. Andere voorzettekens zoals het permanente hoofdletterteken is ook verdwenen. In 8-punts braille wordt puntje 7 vaak gebruikt om aan te geven dat het gaat om een hoofdletter. Bij cijfers is er echter geen vaste afspraak. De weergave van cijfers kan verschillen per brailletabel (zie brailletabel).

Samenvoegtekens voor de 'oe' de 'ch' en 'sch' worden in 8-punts braille ook niet meer gebruikt. De karakters worden in 8-punts braille stuk voor stuk geschreven.

De nieuwe versies van schermleesprogramma's die op de computer zorgen voor het omzetten van de schermteksten naar teksten op de brailleleesregel zijn echter wel weer in staat om het 6 punts braille weer te geven compleet met voorzettekens voor de hoofdletters en de cijfers. Deze instelling heet 'Literatuur braille' en verwijst daarmee naar het braille dat op papier en in boeken wordt gebruikt. De voorkeur blijft echter uitgaan naar het gebruik van 8-punts braille als er gewerkt wordt met een brailleleesregel. 8-punts braille is efficiënter en geeft een uniek teken voor alle schermtekens. Dit is vooral van belang bij teksten met bijzondere tekens zoals computertekens en accentletters die in het Duits en Frans veelvuldig worden gebruikt.

1.2.3 Attributen


Met attributen wordt bedoeld vet, cursief en onderstreept of een combinatie. In het 6 punts braille zijn daar ook aparte tekens voor, in 8-punts braille moet dat in één cel worden weergegeven. Dàt er een attribuut aanwezig is wordt vaak met puntje acht aangegeven. Achterhalen wèlk attribuut er wordt gebruikt is verschillend per hulpmiddel (per schermlezer).

Soms wordt het soort attribuut (v=vet, c=cursief, o= onderstreept) in een aparte cel links op de leesregel weergegeven (statuscel). Soms kan je het attribuut opvragen met het toegangsprogramma, bijvoorbeeld met een van de aanraakschakelaars boven de braillecel. In gesproken vorm hoor je dan of een woord vet gedrukt of onderstreept is et cetera.



1.2.4 Tabellen


De omzetting van schermteken naar brailleteken ligt vast in de brailletabel. De letters A-Z in braille is in zeer veel talen gelijk, daarnaast zijn er veel verschillen in hoe een cijfer, of leesteken wordt weergegeven. Zo zijn er braille tabellen voor o.a. Nederlands, Frans, Duits en Europees braille. De gebruikte tabellen voor het 8-punts braille in Nederland zijn de Nederlandse, Duitse, Amerikaanse en Europese brailletabel. In elk schermleesprogramma (Jaws, Hal/Supernova, Window-Eyes) zijn tabellen van verschillende talen opgenomen. Overigens kan met elke schermlezer puntje zeven en acht uitgezet worden. Dat heet overschakelen op 6-punts braille. Dit is echter niet hetzelfde als het hierboven genoemde Literatuurbraille.

Om op eenvoudige wijze na te gaan met welke tabel een leerling werkt kun je kijken naar de weergave van cijfers. Worden de cijfers 'gezakt' weergegeven, dat wil zeggen één is puntje twee. Twee is puntje drie en vier. Drie is puntje twee en vijf et cetera. Dan gebruikt de leerling de Amerikaanse tabel. Wordt bij elk cijfer puntje zes erbij weergegeven dan gebruikt de leerling de Duitse tabel.




2 Brailleleesregel en de diverse bedieningstoetsen


De brailleleesregel wordt in de regel aangesloten op de een USB-poort van de computer. Sommige leesregels krijgen via de USB kabel ook de stroom, andere hebben hiervoor nog een aparte adapter.


Verder hebben de verschillende brailleleesregels de volgende bedieningstoetsen en functionaliteiten.


  1. Cursorrouting toetsen

Dit zijn kleine knopjes boven de braillecellen waarmee de cursor naar de gewenste plaats kan worden gebracht. Is ook een Enter- of linker muiskliktoets.

  1. Navigatie toetsen

Met deze toetsen kan het deel dat de brailleleesregel van het beeldscherm weergeeft worden verplaatst om ook een ander deel weer te geven en zo alle informatie van een computer beeldscherm op de brailleleesregel te krijgen.

  1. Toetsen voor toetsenbord equivalenten

Met deze toetsen kunnen een aantal toetsaanslagen van het computertoetsenbord ook op de brailleleesregel worden uitgevoerd. Hierdoor is het minder vaak noodzakelijk om als gebruiker je handen van de brailleleesregel naar het toetsenbord te verplaatsen. Voorbeelden hiervan zijn toetsen die dezelfde functionaliteit hebben als de cursortoetsen, tabtoets, Windows toets, Control- en Alt toets.

2.1 Knopbeschrijving van de Braille Voyager






2.2 Knopbeschrijving van de Sattellite 544





2.3 Knopbeschrijving van de BC640




3 De leesregel aansluiten



3.1 De Onderdelen


Om met een leesregel op de computer te kunnen werken heb je vier dingen nodig.

  1. De leesregel

  2. De driver voor de leesregel

  3. Een schermleesprogramma

  4. Een verbindingskabel.



3.1.1 De leesregel


Er zijn in Nederland verschillende leesregels van verschillende leveranciers. De meest gebruiket leesregels zijn:

  • Optelec Sattellite Traveler

  • Optelec Braille Voyager

  • Papemeijer Braillex EL40s

  • Freedom Focus.

  • Optelec BC640

De leesregel is niets anders dan een vervanging van je monitor. Welke tekst (of tekens) er op de leesregel worden weergegeven wordt door het schermleesprogramma bepaald. Ook de manier waarop de informatie op de leesregel wordt weergegeven kan in het schermlesprogramma worden ingesteld.

3.1.2 De driver


De computer en de leesregel moeten met elkaar kunnen communiceren. Dit gebeurt door middel van de driver. Dit is een stukje software bedoeld voor de communicatie. De driver wordt bij de leesregel meegeleverd op een CD. Als een leesregel wat langer op de markt is wordt de driver vaak ook ingebakken in het schermleesprogramma. Bij Supernova vindt je dit bijvoorbeeld terug in de SAM.

3.1.3 Het schermleesprogramma


Ook wel het gui-toegangsprogramma of schermlezer genoemd.

In Nederland zijn er voor Windows drie schermlezers, te weten Jaws, SuperNova/Hal en Window-Eyes. De schermlezer haalt informatie van het scherm af en maakt daar korte informatieregels van die naar de leesregel worden gestuurd. Hoe de informatie op de leesregel er uit ziet kun je in de schermlezer instellen.



3.1.4 De kabel


Tegenwoordig is dit meestel een USB kabel, maar bij de oudere leesregels ook nog wel de seriële kabel. Dit is een kabel met een platte stekker met negen pinnen.

3.1.5 Draadloos verbinden


Er zijn al verschillende leesregels die draadloos kunnen worden gekoppeld aan een computer. Dit gebeurt met he Blue-tooth protocol. Hierbij moet er in de leesregel een pincode worden ingesteld en deze moet ook worden ingevoerd bij het koppelen van computer en leesregel om er voor te zorgen dat de computer met de gewenste leesregel gaat communiceren.

3.2 Installeren


Voordat je de leesregel op de computer aansluit moet eerst de driver en de schermlezer worden geïnstalleerd.

3.3 Aansluiten


Dit deel is erg simpel. Sluit de USB kabel aan op de leesregel en de andere kant in een vrije USB poort op de computer.

Als het de eerste keer is dat deze leesregel op de computer wordt aangesloten komt de computer nu met een installatie-wizzard. Als je hier gewoon alle stappen doorloopt word de leesregel juist geïnstalleerd.


Start nu het schermuitleesprogramma op.

3.3.1 Jaws


Kies in het menu voor bestand en dan braille.

Kies bij Standaardleesregel de zojuist aangesloten leesregel.



Sluit het menu door op OK te klikken en sluit Jaws.

Start Jaws opnieuw.

Als het goed is moet de leesregel nu werken.

Als het niet goed is neem contact op met je systeembeheerder.



3.3.2 SuperNova/Hal


Kies in het menu voor configuratie en daar voor brailleleesregel.

Kies voor: Selecteer Braille Eenheid…



Kijk of de leesregel al in de lijst staat


Als dit niet het geval is kies dan annuleren en kies dan in het voorgaande menu voor instellen…

Je komt dan in de SAM configuratie. Als het goed is staat de naam van je leesregel er wel tussen, maar staat er een 0 achter onder eenheden.

Klik nu op de knop ‘eenheden nu zoeken’.

Klik bij de volgende meldingen op ok.

En na een tijdje zoeken kom je weer terug in het configuratievenster van SAM. Nu staat er wel een 1 achter je zojuist aangesloten leesregel. Als het goed is hoor je de leesregel ook al ratelen.

Sluit nu het configuratie venster als je leesregel nog niet meeloopt ga dan terug naar de knop selecteer braille eenheid.

Kies nu de juiste leesregel.


3.3.3 Window-Eyes


Kies in het menu voor file en vervolgens voor select braille display…

Kies uit de rechter lijst de zojuist aangesloten brailleleesregel. De aansluiting in het linker menu is goed en moet dus niet gewijzigd worden.

Kies ok

Als het niet goed is neem contact op met je systeembeheerder.

4 Meekijken op een braille leesregel


Algemeen


Als je wilt weten welke informatie er op een bepaald moment op de brailleleesregel staat kun je dat aan de gebruiker vragen. Zelf (visueel) lezen van deze informatie kan alleen als de gebruiker stopt met lezen en zijn handen van de leesregel afhaalt. Daarom hebben de meeste schermlezers de mogelijkheid van een braillemonitor op het scherm, waarop je kunt lezen welke informatie naar de brailleleesregel wordt gestuurd.

Ook kun je op het scherm kijken waar de focus staat. Op deze manier kun je achterhalen wat er op de brailleleesregel staat.



4.1 Braillemonitoren


Let op

De braillemonitoren laten alleen zien welke informatie de schermleessoftware naar de leesregel stuurt. Een foutmelding van de leesregel zelf, of het interne menu van de leesregel kan je hiermee dus niet uitlezen.



4.1.1 Jaws


Bij Jaws moet je een apart programmaatje opstarten om de braillemonitor te kunnen gebruiken. Dit programma heet de brailleviewer. Standaard staat deze in het startmenu in het zelfde submenu als waar Jaws staat.


4.1.2 SuperNova/Hal


Kies het tabblad Braille.

Zet het vinkje bij braillemonitor op scherm aan



Ook is het mogelijk via het menu de braillemonitor aan te zetten. In het menu heet deze optie: Schermmonitor

De locatie en de grootte van de braillemonitor kun je zelf instellen doe dit via het menu  braille  schermmonitor en dan instellen…


4.1.3 Window-Eyes


Kies in het menu voor braille en zet de Braille Window aan


5 Nederlands-Vlaams 6-punts braille alfabet per 1 september 2005



5.1 Samenvatting voor producenten van brailleleesregels en brailleprinters

Een aantal leestekens conflicteren met de cijfer weergave in de Amerikaanse achtpunts brailletabel in Jaws en Supernova. Hierover zal nog overleg worden gevoerd met brailledocenten en leveranciers.



5.2 Samenvatting Tekens qwerty toetsenbord

5.2.1 Letters


A-Z zijn niet gewijzigd

Hoofdletterteken = punt 4,6



5.2.2 Cijfers


Zijn niet gewijzigd

Cijferteken = punt 3,4,5,6



5.2.3 Leestekens


, (komma) = punt 2

. (punt) = punt 2,5,6

? (vraagteken) = punt 2,6

! (uitroepteken) = punt 2,3,5

; (puntkomma) = punt 2,3

: (dubbelepunt) = punt 2,5



5.2.4 Accenttekens


ë (e-trema) = punt 1,2,4,6

è (e-grave) = punt 2,3,4,6

é (e-aigue) = punt 1,2,3,4,5,6

ï (i-trema) = punt 1,2,4,5,6




5.2.5 Overige tekens


‘ (apostrof) = punt 3

“ (dubbele aanhaling) = punt 2,3,5,6

[ (rechte haak openen) = punt 1,2,3,5,6

] (rechte haak sluiten) = punt 2,3,4,5,6

{ (accolade openen) = 2,4,6

} (accolade sluiten) = 1,2,4,5,6


Noot

De accolade tekens zijn in de nieuwe zespunts brailletabel niet opgenomen. De computertabellen van Jaws en Supernova geven echter beide deze puntencombinaties aan. De Supernova Europees tabel lijkt in het geheel geen teken te hebben vastgesteld en genereert het zelfde teken als de rechte haak.

\ (backslash) = punt 1,6

/ (slash) = punt 3,4

€ (euroteken) =punt 1,5 (zonder spatie voor het getal)

@ (apenstaartje) = punt 3,4,5

# (hekje) = punt 3,4,5,6

$ (dollar) = punt 1,4,5 (zonder spatie voor het getal)

% (procentteken) = punt 1,2,3,4,5,6, (spatie voor en na)

& (empersand) = punt 1,2,3,4,6

* (ster) = punt 3,5

( (rond haakjeopenen) = punt 2,3,6

) (rond haakjesluiten) = punt 3,5,6

- (afbreekstreepje) = punt 3,6

_ (underscore) = punt 4,5,6

= (is gelijk) = punt 2,3,5,6

+ (plus) = punt 2,3,5

Juli 2005



Federatie Slechtzienden- en Blindenbelang





eduVIP online leren Bartiméus - Sensis - Visio




Kennisnet project







De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina