Byzantium, Constantinopel, Istanbul. Een stad tussen oost en west



Dovnload 11.22 Kb.
Datum17.08.2016
Grootte11.22 Kb.




Byzantium, Constantinopel, Istanbul. Een stad tussen oost en west

(Prof. Dr. Peter Van Deun)

De verscheidenheid van het moderne Istanbul, met de vele tegenstellingen, kunnen we slechts begrijpen als we een blik werpen op het rijke verleden van de stad.

Istanbul is een stad die bekend staat onder vele namen. Vooreerst is er Byzantium, volgens de legende gegrondvest door Byzas, zoon van Poseidon, maar in werkelijkheid gesticht door Dorische kolonisten, afkomstig uit de Griekse stad Megara, rond 660 v.C. Wanneer de macht en de uitstraling van het oude Rome begon af te nemen in de loop van de 3de eeuw n.C., keken de keizers uit naar andere residenties, zoals Trier, Milaan en Ravenna. Op 8 november 324 maakte keizer Konstantijn I de Grote van het oude stadje Byzantium zijn nieuwe hoofdstad; hij startte een restauratieprogramma, zodat de stad plechtig kon worden ingewijd als nieuwe hoofdstad op 11 mei 330; Byzantium kreeg nu ook andere benamingen: Konstantinopel, "stad van Konstantijn", of ook nog het "Nieuwe" of "Tweede Rome". De Turkse veroveraars gebruikten de naam Istanbul of Stanbul, een benaming die, volgens het volksgeloof, afgeleid zou zijn van het Griekse eis tèn polin, "naar de stad", de strijdkreet van de oprukkende Turken in de 15de eeuw. Het belang van Konstantinopel als hoofdstad valt enkel te vergelijken met de allesomvattende rol die Rome gespeeld heeft tijdens haar bloeiperiode. Het Byzantijnse rijk ontleende zijn naam aan deze stad, en bestond van het moment dat het die hoofdstad kreeg, en ging ten onder, wanneer de stad werd bezet door de Turken, op 27 mei 1453. Van deze stad gingen alle mogelijke impulsen uit.

We maken een korte wandeling maken doorheen de stad van Konstantijn en diens onmiddellijke opvolgers; we zullen al kuierend merken dat er in het begin van de vierde eeuw nog vele heidense elementen in het stadsbeeld aanwezig waren en Konstantinopel toen nog niet als een christelijke tegenhanger van het heidense Rome kon beschouwd worden.

In de vijfde eeuw laat keizer Theodosius II nieuwe wallen oprichten, langs de land- en de zeezijde. Deze imposante muren kunnen ook vandaag nog worden bewonderd. We vertrekken vanuit de kern van het antieke Byzantion: de akropolis of de burcht van de stad. Hier moet gewezen worden op een cirkelvormig forum naar Konstantijn genoemd; daar stond een zuil, nu bekend onder de naam Çemberlitaş, met bovenaan het standbeeld van de keizer. De oude hippodroom, waarvan de bouw door Konstantijn voltooid werd, is een kopie van het Romeinse Circus Maximus. De hartstocht voor de wagenrennen hebben de Byzantijnen overgenomen van die van Rome. Tot in de 12de eeuw wordt ieder feest, iedere verjaardag van de keizer, iedere overwinning gevierd met wagenrennen. De supporters zijn georganiseerd in demen of facties: de Groenen en de Blauwen. Vlak naast de hippodroom liet de keizer zich een paleis bouwen, waarvan tot op heden geen sporen teruggevonden zijn. Daarop werd door volgende keizers een groots gebouwencomplex opgericht, dat tegelijkertijd het verblijf was van de soeverein, maar ook het keizerlijk bestuursgebouw. Het paleis strekt zich uit over een oppervlakte van ongeveer twee vierkante kilometer. Van dat alles is vandaag niets meer over en archeologisch is er weinig van geweten (cf. Blauwe moskee). Konstantinopel kende een lange hoofdstraat, de Mesè ('middenweg'), aan beide zijden van deze ongeveer 25 meter brede hoofdader waren prachtige zuilengaanderijen aangelegd. Op deze boulevard lagen, net zoals in het oude Rome, enkele grote marktplaatsen of fora. Uit wat voorafging blijkt duidelijk dat de heringerichte en gerestaureerde stad t.t.v. Konstantijn vooral een heidens cachet had. Dit moge ook blijken uit de volgende elementen. Het "Nieuwe Rome" moest op het oude, heidense, Rome lijken en daarom werd de stad in veertien stadsdelen opgedeeld. Er moesten, net als in het oude Rome, ook hier zeven heuvels worden gevonden. De Lykos-beek wordt in de bronnen vergeleken met de Tiber. Aan de gebouwen van de heidense kernstad heeft Konstantijn niet geraakt; men weet bijvoorbeeld dat in de 6de eeuw de drie belangrijkste heidense tempels, gewijd aan de Zonnegod, aan Artemis en Aphrodite, nog bestonden; daarenboven liet hij twee nieuwe heidense tempels oprichten, de eerste ter ere van de godin Rhea en de andere gewijd aan het Lot (Fortuna). Konstantijn gaf ook opdracht de mooiste kunstobjecten uit de heidense Oudheid vanuit alle provincies naar Konstantinopel te brengen: b.v. de wolvin die Romulus en Remus zoogt. Daarnaast worden er traditioneel wel een aantal kerken aan Konstantijn toegeschreven, maar in de meeste gevallen lijkt dit niet te kloppen en stammen die uit een ietwat latere tijd: b.v. Hagia Sophia, slechts ingewijd in 360, onder de naam "Grote Kerk"; Kerk van de Apostelen, een mausoleum voor de keizers.

Zo hebben we gemerkt dat in het vroege Konstantinopel christendom en heidendom onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Het is een complexe stad, ook als we naar de bevolking kijken. Er zijn alle mogelijke volkeren, zowel uit Europa als Azië, terug te vinden; vandaag is dit niet anders in het moderne Istanbul. De aantrekkingskracht van de stad bestaat ook uit de grote verschillen tussen de wijken. Soms dragen ze de naam van het beroep dat daar het meest wordt uitgeoefend en ook het geluid, de kleuren en de geuren bepaalt. In de grootstad Konstantinopel leefden arm en rijk naast elkaar. Men hoort vele verhalen van onmetelijke rijkdommen die keizers, maar vooral grootgrondbezitters vergaard hadden. Dit staat in schril contrast met de armoede van de allerarmsten.



Konstantinopel is een echte smeltkroes van culturen en stromingen: Romeinse, Griekse en oosterse elementen vullen elkaar aan, en dit overgoten met een dikke saus christendom. We overlopen deze elementen heel kort. Het Byzantijns imperium is als het ware vanzelf gegroeid uit het Romeinse rijk; tradities die voordien bestonden, bleven voortbestaan, tenminste toch de 8ste eeuw; slechts geleidelijk verkreeg het Byzantijnse rijk eigen kenmerken. De Byzantijnen bleven zich steeds de rechtmatige opvolgers van het Romeins imperium voelen en noemden zich dan ook heel hun geschiedenis door "Romeinen", "Byzantijn" is een moderne term pas volop gebruikt vanaf de renaissance; nooit noemden de Byzantijnen zich Hellenen, "Grieken", omdat dit begrip, en dit vanaf het Nieuwe Testament, gelijkstond met "heidenen". Eén van de elementen die de Byzantijnnen van hun Romeinse voorgangers overgenomen hebben, is het keizerschap. De Byzantijnse cultuur is daarnaast door en door Grieks. Dit slaat in de eerste plaats op de taal. Maar die Griekse invloed gaat nog verder dan de taal alleen: wanneer men in Byzantium teruggrijpt naar een antiek verleden, heeft men de 5de eeuw v.C. voor ogen, de gouden tijd van het oude Athene. Gezien de ligging van het Byzantijns rijk en zijn zwaartepunt in het oostelijk bekken van de Middellandse Zee, mag oosterse invloed ons niet te verwonderen. Duidelijk laat deze invloed zich gelden in het keizerlijk hofceremonieel (b.v. de proskynese) en in het strafrecht (lichamelijke verminking; voorbeeld van keizer Basileios II, 976-1025). Tenslotte is er nog het christelijk geloof dat heel deze beschaving doordesemt. Het immense heidense Romeinse rijk werd in een mum van tijd gechristianiseerd: dit start al schoorvoetend met keizer Konstantijn I in het begin van de 4de eeuw en deze kerstening wordt op het einde van diezelfde eeuw volledig afgerond, wanneer het christendom tot staatstgodsdienst wordt uitgeroepen. Nu is het zo dat wie volwaardig lid wil zijn van de Byzantijnse samenleving, christen moet zijn. Maar christen zijn op zich volstaat niet: men moet daarenboven het juiste geloof aanhangen, orthodox zijn; wie zich niet wenst te schikken naar de algemene theologische lijn, plaatst zich buiten de kerk en wordt als ketter gebrandmerkt.

Uit het voorgaande is gebleken hoe verscheiden het Middeleeuwse Byzantium geweest is: een stad en cultuur vol tegenstellingen, het resultaat van allerlei invloeden en stromingen, een culturele smeltkroes, op de wip tussen Europa en Azië, een metropool die zich tegen vijanden zowel uit het Oosten als uit het Westen en het Noorden te verdedigen had, heel haar geschiedenis lang, maar die zich ook aan deze vele invloedssferen kon laven. Hierin verschilt het Byzantijnse Konstantinopel weinig van het moderne Istanbul. De Byzantijnse cultuur weekt ook totaal tegenovergestelde reacties los, vroeger en nu (cf. Liutprand van Cremona).



De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina