Harry Perton over de Ranja van Polak 0 – Gronings merk



Dovnload 35.37 Kb.
Datum14.08.2016
Grootte35.37 Kb.
Harry Perton over de Ranja van Polak
0 – Gronings merk

Jaren geleden ontdekte ik dat Ranja oorspronkelijk een Gronings merk was. Zoals dat voor wel meer merken uit het industriële tijdperk geldt, bleek dit een totaal vergeten feit. Veel Groningers staan er ook verbaasd over, als je dit vertelt.

Door die ontdekking werd een fascinatie geboren: je gaat gegevens verzamelen en als het ware een dossier aanleggen. En door het verzamelen en dat dossier, ontdek je dan weer nieuwe dingen. De belangrijkste van die ontdekkingen zet ik hier nu even voor jullie op een rijtje.
Mijn verhaal valt dan in zes delen uiteen

1 – de naam Ranja

2 – iets over het beoogde publiek van het product

3 – iets over de ontwikkeling van de naam Ranja

4 – iets over het bedrijf zelf

5 – iets over het joodse karakter van dat bedrijf

6 – iets over de marketing van Ranja

1 – De naam Ranja
Ranja, voor wie het niet weet = een sinaasappelsiroop,
Ik dacht een paar maanden geleden nog dat genoemd naar orangeade, een veel ouder drankje op basis van sinaasappels

Schreef dat ook zo op voor het tijdschrift Stad & Lande (www.stad-lande.nl ).


Maar daarop kwam er een lezersreactie en dankzij die reactie ben ik nu een andere mening toegedaan. Het product is waarschijnlijk toch genoemd naar naranja, het Spaanse woord voor sinaasappel.

2 – Het product ontwikkelde zich van iets voor volwassenen tot iets voor kinderen, het was dus in zekere zin een zinkend cultuurgoed
Toen de fabrikant, C. Polak GZn het in 1920 via de Jaarbeurs in Utrecht introduceerde, mikte het bedrijf aanvankelijk op geheelonthouders.

Na de Eerste Wereldoorlog nam geheelonthouding sterk toe , alleen hier in de stad had je zo’n zeven, acht droge kroegen voor mensen die met blauwe knopen van de verschillend geheelonthoudersorganisaties rondliepen - daar probeerde Polak dus op in te spelen, met zijn Ranja.

Ranja maakte zo’n opgang, dat het al in 1921 en 1922 de meest gevraagde limonade in de Nederlandse horeca werd. Dat kwam dus in de eerste plaats door volwassenen. Kinderen kwamen niet zo vaak in de horeca.

In krantenadvertenties eind jaren twintig, waarvan er een stel op onze expositie te zien is, wordt ook nog steeds gemikt op een volwassen publiek. In gerenommeerde horecagelegenheden als de Harmonie in Groningen, of de buffetten van het Olympisch Stadion in Amsterdam, kon je als volwassene rustig een glas Ranja bestellen.

Later, na de oorlog, wordt dat anders, vooral in de jaren zestig en zeventig. Dan verdwijnt ranja langzamerhand uit het horeca-assortiment en is ranja inmiddels typisch iets voor kinderen geworden.

Dat blijkt eigenlijk ook wel uit de hit uit 1965 van Johnny Lion. Zijn Sophietje drinkt ranja met een rietje, een drankje dat volwassenen eigenlijk niet meer horen te drinken en dat via een kinderachtig ding als een rietje ook nog. Dat kinderachtige element draagt tegelijkertijd echter ook bij tot de vertedering die de zanger voor zijn Sophietje voelt.



3 - Een gelijktijdige ontwikkeling was die van Ranja met een grote R naar ranja met een kleine R. Met andere woorden: de merknaam evolueerde tot soortnaam.
Zoiets gebeurt uiteraard alleen met zeer populaire producten, denk in een ander geval maar aan aspirine.

Ranja werd langzamerhand synoniem met limonade, of meer precies: limonadesiroop.

Het was zelfs zo dat de Wikipedia aanvankelijk alleen een lemma Ranja kende, waar het ging om limonade. Het trefwoord limonade verwees op Wikipedia naar ranja. Pas sinds kort is dat andersom.

4 – Dan is er de ontdekking dat het bedrijf dat Ranja produceerde, een veel breder assortiment had, dat door Ranja geheel is overvleugeld.

Iets over de bedrijfsgeschiedenis
In 1866 verhuisde Calmer Polak van Wildervank naar Groningen, waar hij aan de Rademarkt een kruideniersbedrijfje begon.
De oudste niche van dat bedrijf was een wijnimport.
De tweede niche na die wijnimport was een likeurstokerij.

Het topproduct daarvan was tegen 1900 advocaat, het damesdrankje op basis van eieren.


De likeurstokerij leverde op een gegeven moment alcoholvrije bijproducten op die het heel goed deden:
- Kroonkwast - voor 1900 al
- vanaf 1903 – ‘Grenadine’, dat net als Ranja eerst bestemd was voor geheelonthouders. Ook deze merknaam werd een soortnaam
Het bedrijf C Polak Gzn. werd steeds groter.

Eerst verhuizing naar blok Oosterstraat Kattendiep.

In 1906 of 1907 onder Calmers zoon David Polak naar de Singelweg nu de Petrus Campersingel.
De commerciële successen gingen hier gewoon door.
In de Eerste Wereldoorlog bracht Polak een vloeibaar koffie-extract op de markt: Mokka C.P.

In de oorlogstijd met zijn schaarste verdiende Polak goed aan dat surrogaat. Opschenken met hete melk en je had een soort café-au-lait, wat sommige mensen veel lekkerder vonden dan echte koffie.


In 1916 zette David Polak de firma om in een Naamloze Vennootschap.

Het maatschappelijke kapitaal was toen meteen al 175.000 gulden, waarvan hij zelf 135.000 gulden, dus het leeuwendeel, voor zijn rekening nam.


Opmerkelijk is dat dit kapitaal tot eind 1953 nooit verhoogd is.
De twee fabrieksgebouwen B en C die in 1921 en 1922, dus na de introductie van Ranja, gebouwd werden, werden dus betaald uit de winst. En die winst kwam vooral uit de Ranja, die in 1920 werd geïntroduceerd en vervolgens enkele jaren een onverbiddelijke rage was.
Zuinigheid met vlijt bouwt huizen als kastelen, zeggen ze wel eens, en dat gold ook voor C. Polak. Op een briefhoofd uit 1923 staat immers nog steeds niet de derde fabriek, fabriek C, die in 1922 gebouwd was. Met andere woorden: het bedrijf werkte al ruim een jaar met verouderd briefpapier. Het maakte eerst de oude voorraad op, voordat het nieuw briefpapier liet maken.

5 – Naast een Gronings bedrijf was het ook een Joods bedrijf
En dat maakt de geschiedenis van de jaren dertig en veertig natuurlijk interessant.
David Polak, de man die het bedrijf echt groot maakte, bleef tot 1932 aan als directeur. Hij vertrok toen maar bleef wel grootaandeelhouder. Hij verhuisde eerst naar Nice, kwam eind jaren 30 nog even terug om in Den Haag te wonen, maar emigreerde toen, vlak voor de oorlog, met zijn gezin naar Palo Alto in Californië. Op deze manier overleefde hij de oorlog.
Dat gold niet voor zijn opvolger als directeur: Sanders.
In de jaren 20 was die nog vertegenwoordiger in Amsterdam geweest. Vlak voordat de Duitsers in 1941 een Duitse bewindvoerder over het bedrijf benoemden, trad hij terug. Blijkbaar zag hij de bui al hangen.

Met zijn gezin zou hij onderduiken, maar naar me verteld is, zijn ze in 1944 verraden en als je op het Digitale Joodse Monument kijkt, zie je dat ze naar Auschwitz afgevoerd werden waar ze vergast zijn. Dit gold ook voor veel joodse medewerkers uit het middenkader van het bedrijf.


Grootaandeelhouder David Polak overleefde dus de oorlog, maar veel van zijn familieleden niet.
In de jaren 50 was het machinepark van de fabriek sterk verouderd. Er moest dus geïnvesteerd worden, wilde het bedrijf zich niet uit de markt prijzen. Polak, toch getraumatiseerd, wilde er echter niet meer geld in steken. Vervolgens is er de deal gemaakt dat Oranjeboom Brouwerijen in Rotterdam Polaks aandelen overnam. Dat gebeurde eind 1953. De naam van het bedrijf veranderde toen ook officieel van C Polak Gzn in CP. Met die naamsverandering veranderden ook de etiketten en de flessen. Sindsdien kwamen de bekende afgeronde vierkante CP-flessen op de markt, die je hier in de vitrines ziet staan.
De Oranjeboom-brouwerijen zorgden er in 1957 voor, dat naast de oude bottelarij een geheel nieuw volautomatisch bottelbedrijf kwam, dat in licentie Coca Cola, 7 Up en aanverwante merken produceerde. Was het joodse karakter toen helemaal van het bedrijf af, het Groningse karakter verminderde toen ook al danig.
Eind jaren zestig verhuisde het bottelbedrijf naar de Bornholmstraat. Intussen ging Oranjeboom met C.P. op in SKOL Nederland, een onderdeel van het Engelse concern Allied Breweries. Op die manier kwam de zeggenschap steeds verder van Groningen af te liggen.
In de jaren zeventig is de productie van Ranja dan naar Etten-Leur in Brabant gegaan. Veel CP-personeelsleden verhuisden die kant op. De karaktervolle, maar dure vierkante flessen maakten toen plaats voor goedkope ronde standaardflessen. Het enige Groningse daaraan waren nog de schroefdoppen: wit-groen-wit, naar de kleuren van de stad-Groninger vlag.

6 – Wat nog over is: de marketing
Met de ontruiming en de sloop van de fabrieksgebouwen aan de Petrus Campersingel, in de jaren zeventig, ging ook de hele bedrijfsadministratie de container in.

Nota Bene net op een moment dat de stadsarchivaris met personeel van het gemeentearchief in een vrachtwagentje Groningse bedrijfsarchieven ophaalde bij het NEHA in Rotterdam.

Een buurman en getuige van de ontruiming die onze expositie bezocht, wist te vertellen dat tegelijkertijd hele dozen vol etiketten in de container verdwenen. Daaronder bevonden zich waarschijnlijk zelfs nog etiketten uit de jaren twintig, waarvoor je nu op Marktplaats een aardig bedrag zou kunnen beuren.

Wat we nog over hebben zijn dus, naast de dossiers van de Kamer van Koophandel en wat foto’s, alleen de marketingdingen waarmee het bedrijf naar buiten trad:

Flessen,

Glazen,


Dienbladen,

Maar ook: Advertenties,

Posters,

Promotie-artikelen zoals stripboekjes, speldjes, sleutelhangers en knijpbeestjes, bouwplaten en kwartetspelen.


Een centrale rol in dit materiaal speelde vanaf medio jaren twintig een logo: een mannetje dat was opgebouwd uit een sinaasappel, een pers en een glas en dat Ranja Rienes heette. Dat mannetje was een ontwerp van de Amsterdamse reclameman Dirk Hart, die tot in de jaren vijftig voor CP werkzaam bleef. Aanvankelijk werd dat mannetje in de vakpers met hoon overladen. Zo vond een criticus het - ondanks de geheelonthoudersdoelgroep van Ranja – sterk lijken op een alcoholist.
Toch bleef Ranja Rienes nog decennia in zwang bij de Ranja-campagnes, zij het later wel behoorlijk gerestyled. En het is waarschijnlijk ook voor een deel aan dat mannetje te danken, dat veel CP-spullen bewaard zijn gebleven. En dat mensen nog zoveel herinneringen aan Ranja hebben, zoals ons bij de expositie bleek.



De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina