Het Karelisch: een bedreigde taal



Dovnload 23.84 Kb.
Datum21.08.2016
Grootte23.84 Kb.
Het Karelisch: een bedreigde taal

Meike Scholten

Dagmar van Schaik

Saskia Rietdijk

Anne Renner

Janneke Pelle



De historische achtergrond
Als men naar de geschiedenis van Karelië kijkt, is het niet vreemd dat het Karelisch een bedreigde taal is. De regio is altijd getuige van oorlog en ruzies geweest. Sinds 1323 gaat er een grens door het cultureel bij elkaar behorende gebied. Eén deel behoort tot Rusland, het andere eerst tot Zweden, later tot Finland. En ook toen de Zweeds-Russische oorlogen in de 17de eeuw tot een eind kwamen vond Karelië nog steeds geen rust. Een voor die tijd grote som mensen (tussen de 25.000 en 30.000) emigreerde naar centraal Rusland (de Novgorod en Tver regio's), omdat feodaalheren hoge belastingen vraagden en het lutherse geloof wilden vestigen. Hier begon in de regio een conflict tussen de lutherse en de orthodoxe kerk.

Net zo als de Kareliërs over verschillende regio’s zijn verdeeld bestaan er ook in de taal dialecten. Dit feit maakte dat vlak voor de Tweede Wereldoorlog, toen er een positieve stemming was wat de Karelische taal betrof, pogingen werden ondernomen om een Karelische schrijftaal te ontwikkelen. Dit werd  in de verschillende gebieden en dialecten op verschillende manieren aangepakt. In de Tver regio probeerde men het Latijnse schrift te gebruiken. Dit leverde echter spellingsproblemen op. Ook was het hinderlijk voor het gewone

onderwijs aan scholen in het Russisch en werd het door de volwassene sprekers niet geaccepteerd.

Iets later, in 1937, werd het Karelisch tot de nationale taal van de autonome republiek Karelië

gemaakt. Op nieuw was er een poging een schrijftaal te creëren, deze keer met behulp van het Cyrillische alfabet. Alhoewel tijdens dit experiment veel geprobeerd werd (zo verscheen een krant, werden (veelal vanuit het Russisch vertaalde) boeken gepubliceerd en werd op de basisschool les in het Karelisch gegeven), viel het toch tegen. Later werd dus gewoon Fins als geschreven taal gebruikt.

In Finland is Karelië ook nog steeds een emotierijk onderwerp, want een gedeelte van Karelië dat tot Finland behoorde moesten zij na de Tweede Wereldoorlog aan Rusland afgeven. Dat nemen de Finnen Rusland erg kwalijk omdat een belangrijk gedeelte van de Finse cultuur uit Karelië komt, namelijk de ‘Kalevala’. Dat is een epische mythologie met verhalen over de schepping en ruzies tussen het goede en het kwade. Verder kent Karelië ook volkspoëzie, die stof vormde voor het Finse volkslied. Met name aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw verschafte Karelië de inspiratie voor veel van Finlands voornaamste artiesten, componisten en schrijvers.

In de jaren 60 begon Rusland Karelië industrieel te nutten. Daardoor kwam een grote hoeveelheid Russen die niet Karelisch spraken naar de regio en de Kareliërs werden een minderheid in hun eigen gebied (nog maar 10% van de inwoners waren Kareliërs). Vanaf deze tijd hadden de meeste kinderen van Karelische families alleen nog maar een passieve  kennis van hun taal. Karelisch verloor steeds meer domeinen, Russisch werd meer en meer in alle levensbereiken gebruikt.

De taalfamilie

Het Karelisch is lid van de Finoegrische taalfamilie, behorende tot de Baltisch-Finse groep. De Finoegrische talen vormen de op één na grootste taalfamilie in Europa (de Indo-Europese taalfamilie is de grootste). De grootste Finoegrische talen zijn het Hongaars, het Fins en het Estisch, die ook een betrekkelijk oude schriftelijke traditie hebben.

Enkele kenmerken van de talen uit de Finoegrische taalfamilie zijn:


  • Ze hebben geen gezamenlijke woordenschat met het Grieks of Latijn (dit in tegenstelling tot o.a. Frans, Duits en Engels).

  • Ze kennen geen grammaticaal geslacht en onderscheiden dus geen mannelijke en vrouwelijke persoonlijke voornaamwoorden.

Het Karelisch kent een aantal dialecten. Deze zijn onder te verdelen in vier groepen:




  • De Noord-Karelische groep (in het noorden van de Karelische ASSR)

  • De Zuid-Karelische groep (in het centrale deel van de Karelische ASSR en enclaves in een aantal gebieden van de Russische Federatie)

  • De Olonets groep (in het noordwesten van de Karelische ASSR en verspreid in Finland)

  • De Ludische groep (in centrale en zuidelijke delen van de Karelische ASSR. Het Ludische dialect lijkt erg op het Veps en wordt soms beschouwd als een afzonderlijke taal)

Het Karelisch is een taal, die qua verwantschap de meeste overeenkomsten kent met het Fins. Sommige wetenschappers menen zelfs, dat het Karelisch een dialect is van het Fins. Anderen zeggen echter dat de verschillen tussen de twee talen te groot zijn om te spreken van een dialect.



Typologische eigenschappen

Het ontwikkelen van de Karelische schrijftaal leverde nogal wat problemen op. Zo werden woorden geleend vanuit zowel het Russisch als het Fins. Het Russisch wordt geschreven met het Cyrillische schrift, terwijl men in het Fins gebruik maakt van het Latijnse alfabet. Men heeft in de Karelische geschreven taal gebruik gemaakt van zowel het Latijnse als het Cyrillische schrift, maar vaak ontstonden verwarringen wat betreft de schrijfwijze van verschillende leenwoorden.

Veel woorden en grammaticale eigenschappen hiervan werden ook uit de verschillende dialecten gehaald. Zo schrijft men in een bepaald dialect ‘ištuo’ (zitten) en ‘sanuo’ (zeggen), terwijl men in een ander dialect ‘istuo’ en ‘šanuo’ schrijft. In het Karelisch schrijft men ‘istuo’ en ‘sanuo’. Dit is slechts één voorbeeld van de vele verschillen tussen de dialecten en de ‘officiële’ taal.

Het Karelisch is, zoals al eerder genoemd, nauw verwant aan het Fins. Van laatstgenoemde taal kunnen we nog zeggen dat er sprake is van een complexe grammatica: er wordt vaak één lang woord samengesteld om een concept weer te geven waar in het Nederlands veel meer woorden of zelfs hele zinnen voor zouden worden gebruikt. Er worden veel leenwoorden uit het Zweeds en de laatste tijd ook uit het Engels in de Finse taal opgenomen, maar daardoor verandert de structuur van de taal niet. Het verschil met andere talen wordt dan ook in feite niet veel kleiner. Typisch voor het Fins – dat in Europa geldt als één van de meest moeilijk te leren talen – is het ontbreken van lidwoorden en het geringe aantal voorzetsels, die meestal vervangen worden door een verbuiging van het zelfstandig naamwoord en de bijbehorende bepalingen. Bijvoorbeeld ‘auto’ betekent ‘de auto’, ‘autossa’ betekent ‘in de auto’ en ‘autoon’ betekent ‘naar de auto’.



Het aantal sprekers

Karelisch (Karjalah) wordt momenteel gesproken door in totaal 128.000 mensen. Het wordt gesproken in Finland en in Rusland. In Finland wordt het door 10.000 mensen gesproken, verdeeld in twee groepen:




  • Door mensen die geëvacueerd zijn van vroegere Finse territoria ten noorden van de Ladoga Zee, voornamelijk in de Kuopio provincie

  • In twee grensdorpen in Soumussalmi County in de Oulu provincie.

In Rusland wordt Karelisch door 118.000 mensen gesproken, verdeeld in drie groepen:




  • In het midden en het noorden van de Karelische Republiek

  • In kleine delen van de omgeving van Tikhvin en Novgorod

  • In het midden van de Tver provincie en bepaalde delen van Dyorzha en Vesegonsk.

In Finland is de taal ernstig bedreigd: kinderen leren het niet meer en nog maar een paar duizend mensen spreken de taal. In Rusland is de taal bedreigd: een aantal kinderen leren de taal nog wel, maar zij worden waarschijnlijk beter in Russisch en zullen geen actieve sprekers van het Karelisch worden.

Het feit dat het Karelisch in twee landen wordt gesproken geeft soms problemen. Zo is er lange tijd een conflict geweest over hoe de geschreven taal van het Karelisch moest worden samengesteld. Er zijn verschillende pogingen gedaan om een geschreven taal vast te stellen, met zowel het Latijnse als het Cyrillische alfabet.

In 1940 besloot men in Finland om de geschreven Karelische taal helemaal af te schaffen en daarvoor weer Fins te gaan gebruiken. Deze afwezigheid van geschreven taal heeft geleid tot een grote daling van het aantal sprekers in Finland.



Ondernomen stappen tegen de bedreiging van het Karelisch

Ongeveer al sinds het ontstaan ervan doen er zich problemen voor rond de Karelische taal. Continu heeft men er moeite voor moeten doen om het een taal te laten zijn en te laten blijven.

Men ontdekte dat het voor het behouden van een taal vooral belangrijk was dat er een schrijftaal van bestond. In de jaren ‘30 van de 20e eeuw zijn er veel pogingen gedaan tot het creëren van zo'n schrijftaal. Maar aangezien de schrijftaal nooit echt tot stand is gekomen, kan de afwezigheid van dit belangrijke element gezien worden als één van de hoofdoorzaken van de snelle etnische en linguïstische assimilatie van de Kareliërs (waarvan sprake was de laatste decennia).

Er zijn vanaf de jaren '20 veel dingen gedaan om de problemen, die zich bij de Kareliërs voordeden, op te lossen:




  • Introductie van de Finse taal in het Sovjet-Karelische gedeelte.

Tijdens de tweede helft van de jaren twintig startte een introductie van het Fins als schrijftaal, om alle Karelische dialecten te ‘verenigen’. Deze zogenaamde ‘Karelisatie’, uitgevoerd in het Fins, werd echter belemmerd door de vele verschillen tussen het Fins en de Zuid-Karelische dialecten.


  • De schrijftaal van de Tver Kareliërs.

In de jaren dertig kwam er een soort schrijftaal bij de Tver Kareliërs, gebaseerd op het Latijnse alfabet, wat veel problemen en verwarring veroorzaakte. Ook was het Karelische vocabulaire beperkt. De Karelisatie stopte, de Karelische taal kreeg beperkte functies binnen de lagere scholen, de lokale pers en de amateuristische kunst.


  • Zoektocht naar compromis in de Karelische ASSR.

De Karelische ASSR wilde ook een schrijftaal; Karelisatie van de Finse taal werd niet succesvol. Later werd de dialectliteratuur ontwikkeld, vooral gebaseerd op het Olonets dialect. Tegelijkertijd werden er pogingen gedaan om de Finse taal meer Sovjets te maken.


  • Verenigde Karelische schrijftaal

Door terreur stopte men in 1937 met het gebruik van de Finse taal en werd het Karelisch de staatstaal van de Karelische ASSR. In de Sovjet Unie kwam een verenigde schrijftaal voor alle Kareliërs, beïnvloed door het Fins.


  • Schrijftaal van de Karelische ASSR

Deze was een chaos. Er werd geen gebruik meer gemaakt van de Karelische schrijftaal, de regels werden vernietigd en men zocht steeds meer toenadering tot de Russische taal.
Het uiteindelijke lot van de Karelische schrijftaal was bepaald door de politieke taken van de Karelisch-Finse SSR, die in de lente van 1940 na een oorlog met Finland was opgericht. Het gebruik van de Karelische schrijftaal hield op en het Fins werd weer uitgeroepen tot de tweede staatstaal van de republiek. Hoe belangrijk de schrijftaal en andere nationale symbolen zijn, blijkt wel uit de enorme daling van 50% van het aantal van de Tver Kareliërs van 1959 tot 1989 bij de afwezigheid ervan.

Er is dus nooit echt rust geweest rond de Karelische taal met al zijn dialecten. De scherpe veranderingen en experimenten waaraan de Karelische dialecten gedurende de eeuwen onderhevig zijn geweest, hebben de positie van de al zwakke Karelische taal op natuurlijke wijze ondermijnd en zij hebben bijgedragen tot het afnemen van het gebruik van Karelisch als een gesproken taal. Er zijn serieuze pogingen ondernomen om de Karelische taal en cultuur in de laatste paar jaren te doen herleven. Dit werk is geregisseerd door de Karjalan Rahvahan Liitto (de Unie van de Karelische Mensen). Sinds 1989 is Karelisch de taal van het onderwijs op sommige scholen. Om de leraren te trainen, heeft de Petroskoi Universiteit "de Stoel van Karelische en Vepse talen". In het midden van de jaren '90 was de publicatie van een Olonets-krant Oma Mua (Ons Land) begonnen als een experimenteel project. Er zijn toen Karelische uitzendingen op radio en televisie geweest. Een gebedenboek was gepubliceerd in het Olonetse dialect, en een ander is in het "Echte Karelisch" samengesteld.

In Juni 1991 is het Karelische Congres bijeengekomen in Aunus. Een uitvoerend comité, dat bestond uit 50 leden, was gekozen om een wetsontwerp te introduceren dat onafhankelijke Karelische gebieden voorstelde, met daarbij Karelië, voor het bewaren van de Karelische taal en cultuur.

De Ludisch-sprekende Kareliërs zijn op de één of andere manier buiten deze beweging gebleven. De geschreven talen, die zijn gebaseerd op het Karelische proper of het Olonetse dialect zijn niet geschikt voor de Ludisch-sprekende Kareliërs. Omdat er geen materialen in het Ludisch dialect zijn, hangt het leren van het Ludisch aan kinderen op school af van een paar enthousiaste leraren die de taal kunnen en willen gebruiken. Het trainingsprogramma voor leraren aan de Universiteit van Petroskoi bereidt leraren niet voor op deze rol. In de Oma Mua komen geen Ludische artikelen voor, noch kunnen de Ludisch-sprekende mensen opgewassen zijn tegen zijn Latijnse geschrift. De vooruitgang kan wellicht wel geboekt worden door een geschreven Ludische taal te maken.


Kortom…
Hoewel er verschillende acties zijn en worden ondernomen om de Karelische taal levend te houden, ziet het er naar uit dat de taal spoedig zal verdwijnen. Dit zou jammer zijn. Aan de spreektaal zit een hele cultuur gebonden, die deel uitmaakt van de Finse en de Russische geschiedenis.

De schrijftaal is een ander verhaal. Deze is kunstmatig ontwikkeld en vreemd voor de sprekers van het Karelisch. Bovendien zitten er nogal wat haken en ogen aan de geschreven taal; dit blijkt ook uit het feit dat men meerdere keren opnieuw heeft moeten beginnen met het ontwikkelen ervan.

Toch zijn wij van mening dat het Karelisch hoe dan ook niet mag uitsterven. De taal moet levend gehouden worden, bijvoorbeeld door op scholen (deels) in het Karelisch les te geven en door boeken, kranten en tijdschriften uit te geven in het Karelisch, zodat ook de geschreven taal wordt geleerd door het Karelische volk. Verder zouden er ook radio- en televisieprogramma’s in het Karelisch moeten worden uitgezonden.

De positieve ontwikkeling van het Karelisch zal moeilijk op gang te brengen zijn, maar met behulp van alle mogelijke middelen moet het uiteindelijk lukken de taal te behouden!


Links
Een kaartje van het gebied Karelië.

http://www.gov.karelia.ru/map_e.html
Een pagina met traditionele Karelische liederen.

http://phonogr.krc.karelia.ru/sound/index.en.phtml
Verder gebruikte bronnen:

http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_report.html#Karelian

http://www.geocities.com/Athens/4280/eng_doklad.html

http://www.eki.ee/books/redbook/karelians.shtml

http://www.geocities.com/Athens/4280/eng_index.html







De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina