Immanuel Kant (1724-1804) C. E. Smith Het liberale gedachtengoed van Kant



Dovnload 52.93 Kb.
Datum23.08.2016
Grootte52.93 Kb.
Immanuel Kant (1724-1804) C.E. Smith

1. Het liberale gedachtengoed van Kant

Het leven van de Duitse filosoof Immanuel Kant heeft niets van het leven dat men zou verwachten aan te treffen bij een hemelbestor-mend filosoof, die binnen de filosofie een 'Copernicaanse omme­keer' heeft veroorzaakt. Integendeel, zijn leven is arm aan gebeur­tenissen. Hij leidde zijn leven met ijzeren discipline en met een stiptheid, waarop de bewoners van zijn geboortestad Koningsbergen hun klokken gelijk zetten. Ofschoon hij tweemaal heeft overwogen in het huwelijk te treden, aarzelde hij zo lang dat de uitverkoren kandidaten hun huwelijksgeluk elders beproefden. Op 46-jarige leeftijd professor in de logica en metafysica geworden in Konings­bergen in het toenmalige Oost-Pruisen, bleef hij dit ambt tot zijn 72ste jaar uitoefenen. Hij stierf, na in staat van dementie te zijn vervallen, op tachtigjarige leeftijd - een hoge ouderdom voor ie­mand met een zwakke gezondheid.

De werken van Kant, die ondanks, of wellicht dankzij dit weinig schokkend leven een wereldhistorische betekenis hebben, zijn door hem pas op betrekkelijk late leeftijd geschreven. Het beroemdste werk, de Kritik der reinen Vemunft schreef Kant toen hij 56 jaar oud was en in de daarop volgende tien jaar verschenen de andere, eveneens klassiek geworden werken: de Kritik der praktiscken Ver-nunftj de Kritik der Urteilskraft, en de geschriften over recht, moraal, religie, geschiedenis en staatkunde.

De drie Kritieken hebben vooral betrekking op de epistemologie of kenleer. Kant gaat in deze werken de werking van ons verstand na en onderzoekt de grenzen van ons kenvermogen. De Kritik der reinen Vernunft en in mindere mate de beide andere Kritieken, zijn moeilijk toegankelijke 'zenuwsapverterende werken', zoals zijn vriend, de filosoof Mendelsohn (1728-1786), het noemde, maar zij vormen de sleutel tot zijn denken en zijn de basis van Kants mo­raal- en politieke filosofie. In de politieke geschriften, zoals de Idee zu einer allgemeinen Geschichte in Weltbürgerlicher Absicbt (1784) en



166


167



Zum ewigen Frieden. Ein pbilosophischer Entwurf (1795) wordt door Kant op praktisch niveau voortgezet, wat in de Kritieken op ken­nistheoretisch niveau begonnen is. Voor een goed begrip van Kants politieke filosofie, waar het ons hier om gaat, is kennis van de drie Kritieken, al blijft ze nog zo summier, daarom onontbeerlijk. Ik zal op deze werken in de tweede paragraaf nader ingaan, voordat ik mij met Kants liberale gedachtengoed zal bezighouden. Alvorens in te gaan op de vraag hoe Kant zijn gedachtengoed heeft onderbouwd, vat ik de hoofdgedachten van Kant over recht, moraal en staat hieronder kort samen.

Centraal bij Kant staat het vrijheidsbegrip. De mens is een vrij wezen. Hij kan alleen in vrijheid zijn bestemming verwezenlijken. Normen en waarden hebben eerst morele betekenis indien zij niet van bovenaf en onder dwang zijn opgelegd, maar aan de mens zelf zijn ontsproten. De mens is in zedelijk opzicht zelf-wetgever.

Dit primaat van de vrijheid bepaalt in hoge mate de ideeën die Kant over recht en maatschappij ontwikkelt. Het recht dient wet­telijke regels te bevatten die, bij bescherming van de vrijheid van alle anderen, de individuele burger de grootst mogelijk vrijheid bie­den. Op die manier vormt het recht, om in de woorden van Kant te spreken, een obstakel voor een hindernis voor vrijheid. De staat is daarbij het noodzakelijk instrument ter verzekering van de hand­having van de wet. Zij dient de vrije speelruimte van de burger zo groot mogelijk te laten.

De mens als zelf-wetgever leidt naar wat Kant de republikeinse staat noemt, waarin de wetten uitdrukking zijn van de wil van allen. Voor Kant is dit overigens niet hetzelfde als de wil van de meerderheid. Van een werkelijke wil kan alleen gesproken worden als datgene wat men wil niet het gevolg is van aandriften of in­vloeden van buitenaf, maar van een keuze uit vrijheid, die zich niet laat leiden door het resultaat, maar door de intentie. De wil van allen is volgens Kant daarom niet wat men feitelijk wil, maar wat men behoort te willen. In de derde paragraaf kom ik hier uitvoe­riger op terug.

In zijn politieke filosofie krijgt de term * wereldburgerschap* een heel concrete inhoud. De volledige ontwikkeling van de menselijke natuur in de soort mens kan pas plaatsvinden als ook de staten on­derling gebonden zijn aan gedragscodes, zoals de burger binnen de staat aan de wet gebonden is. Staten zullen zich, teneinde de belofte

te vervullen die in de menselijke natuur schuilt, moeten verenigen in een statenbond, waardoor de wereld een gemeenschap wordt en schending van het recht op één plaats op alle plaatsen van de aarde wordt gevoeld. Dan is de mens van 'wilde* in de natuurtoestand, via de tussenstap van burger, wereldburger geworden.

Staat en recht scheppen in Kants optiek de voorwaarden voor menselijke ontplooiing. Zij bereiken dat door uiterlijke vrijheid in de samenleving af te dwingen. Maar ook de vorming van een volko­men rechtvaardige burgerlijke samenleving, en zelfs de toestand van eeuwige vrede, worden op hun beurt veroorzaakt door een uitwen­dige dwang, door Kant de verborgen doelstelling van de natuur ge­noemd. In de loop van de geschiedenis zal blijken, aldus Kant, dat de vrije samenleving, die de individuele burger ruimte biedt om naar eigen inzicht te handelen, de meest levenskrachtige samenle­ving is. Alleen in vrijheid bloeien handel, kunsten en wetenschap­pen. Ditzelfde mechanisme zorgt er tenslotte voor dat ook op we­reldschaal staten streven naar samenwerking en zich verenigen in een statenbond.

Aldus leidt Kants primaat van de vrijheid tot de grootse conceptie van een eeuwige vrede en het wereldburgerschap. Wat de individuele mens in één leven niet vermag, lukt de soort mens in een lange ontwikkeling wel. De egoïstische mens met zijn beperkte vermogens wordt tenslotte gedwongen een vrij en redelijk wezen te zijn.

De politieke filosofie van Kant, met diens nadruk op het primaat van de vrijheid, draagt onmiskenbaar een liberaal karakter, zoals ook door anderen (Gottfried Dietze) is betoogd. De vraag is echter hoe Kant zijn opvattingen rechtvaardigt. Voor Kant zelf vormt de fundering van deze, uiteindelijk metafysische ideeën de kern van zijn filosofie. Hij heeft het grootste deel van zijn werk besteed aan de vraag wat de geldigheid is van onze metafysische kennis. Voor­dat wij antwoord kunnen geven op de vraag wat de mens is, wat de mens moet doen en wat de mens mag hopen, dienen wij te weten wat wij kunnen weten. Deze vraag vormde het uitgangspunt van het onderzoek, waaraan Kant vijftien jaar heeft gewerkt en dat een eerste antwoord kreeg in de in 1781 verschenen Kritik der reinen Vernunft. Voor een goed begrip van Kant als liberaal filosoof, die­nen wij kort op dit voor de filosofie baanbrekende werk in te gaan.



168


169



2. Empirisme en scepticisme

In de Kritik der reinen Vernunft biedt Kant een oplossing voor een probleem dat door het (Engelse) empirisme opgeworpen was en door het scepticisme van David Hume urgent geworden was: be­staan er aangeboren ideeën? In de filosofie heeft men lange tijd de opvatting gehuldigd dat de mens bepaalde ideeën over de werkelijk­heid bezit, die niet uit de ervaring stammen, maar aangeboren zijn en uit de rede stammen. Dergelijke a priori ideeën maakten het mo­gelijk om door denken alleen, zonder een beroep op ervaringsgege­vens te doen, kennis van de werkelijkheid te verkrijgen. De op deze wijze verkregen metafysische kennis is dan ware kennis, omdat de grondslag ervan berust op de a priori ideeën, die, juist omdat zij niet uit de ervaring stammen maar in de rede liggen, absolute gel­digheid bezitten.

John Locke had echter geleerd dat onze ideeën alleen en uit­sluitend uit de ervaring stammen, dat er geen aangeboren ideeën zijn: er is niets in het verstand, dat niet eerst in de zintuigen was. David Hume trok uit het empirisme de uiterste consequentie dat zelfs de wet van de causale verbinding volgens oorzaak en gevolg niet volstrekt noodzakelijk is. Hij betoogde dat het enige dat de uiterlijke zintuigen waarnemen een opeenvolging van gebeurtenissen is; dat de stoot van de ene biljartbal wordt gevolgd door beweging in de ander. Wij zien of ervaren echter geen noodzakelijk verband waardoor wij het één als oorzaak van het ander, het gevolg, kunnen aannemen. Ons geloof in de geldigheid van het causaal verband be­rust daarom niet op een aangeboren idee, maar op onze neiging om in wetten te geloven. De idee van het causaal verband is daarom niet noodzakelijk geldig.

Hume had, aldus Kant, overtuigend aangetoond dat het voor de rede onmogelijk is om het oorzaaksbegrip a priori te denken. Maar als Hume gelijk had en wij het oorzaaksbegrip niet a priori reeds bezitten, als wij tussen gebeurtenissen causaal verband aannemen slechts op grond van neiging, dan tast dit het noodzakelijk-geldige karakter van de natuurwetenschappen aan, met voorop de voor die tijd verbazingwekkend nauwkeurige Newtoniaanse kosmologie. De natuurwetenschappen immers steunen in hoge mate op het causali­teitsbeginsel. Voor Kant die zich veel met natuurkundige vraag­stukken heeft beziggehouden en onder andere heeft geschreven over

vuur, over vulkanen op de maan en over het ontstaan van het zon­nestelsel, was deze conclusie onaanvaardbaar. Niet alleen streed het scepticisme van Hume met Kants wetenschappelijke overtuiging dat de natuurwetenschappen een noodzakelijk-geldig karakter dragen, maar het was ook in strijd met zijn zedelijke overtuiging. Hume verwierp aangeboren ideeën en legde de bron van al onze ideeën bij de ervaring. Dus ook onze morele opvattingen. Dat heeft voor de moraal twee gevolgen. Enerzijds bestaat er dan geen noodzakelijk-geldige moraal, omdat onze morele opvattingen in dat geval immers uitsluitend worden bepaald door een empirische werkelijkheid die ook anders had kunnen zijn. Anderzijds ondergraaft het empirisme ook de menselijke - zedelijke - vrijheid, omdat het de weg opent naar de opvatting dat het menselijk handelen uitsluitend wordt bepaald door de empirische werkelijkheid: het determinisme.

Kant zag zich voor de opgave geplaatst het noodzakelijk-geldige karakter van de natuurwetenschappen in bescherming te nemen te­gen Humes sceptische aanval en anderzijds de wilsvrijheid van de mens te funderen en de moraal een absoluut-geldige grondslag te geven. In de volgende drie paragrafen zullen wij achtereenvolgens Kants antwoord op Humes scepticisme behandelen, zijn fundering van de wilsvrijheid en de moraal en tenslotte de vertaling daarvan naar staat en politiek.

3. Fenomenale en noumenale wereld

Locke had gezegd: *Er is niets in het verstand, dat niet eerst in de zintuigen was.' De Duitse filosoof Leibniz had daaraan toegevoegd: 'Behalve het verstand zelf.' En dat is ook Kants antwoord op het door Hume opgeworpen probleem. Hij erkent, met Hume, dat er geen aangeboren ideeën zijn, ideeën van de rede, die noodzakelijk geldig zijn. Maar hij verwerpt Humes psychologische verklaring voor het causaliteitsbeginsel. Wij kunnen de wet van oorzaak en ge­volg weliswaar niet uit de ervaring halen, maar tegelijkertijd vinden al onze voorstellingen, zowel van de uiterlijke verschijningen als van onze innerlijke toestanden, in de tijd plaats: tijd is daarom een a priori gegeven, zonder welke geen enkele voorstelling mogelijk is. Dat betekent niet dat tijd objectief als een eigenschap van de dingen bestaat. Tijd heeft slechts realiteit, voorzover wij aanschouwen; tijd




170


171



is een aanschouwingsvorm, een manier waarop wij de empirische werkelijkheid ervaren.

Ook ruimte is een a priori gegeven. Wij kunnen van een voor­werp alle eigenschappen wegdenken en nog steeds de voorstelling bezitten van een voorwerp. Maar denken wij de uitgebreidheid in de ruimte weg, dan denken wij de voorstelling zelf weg. Ook ruim­te is een aanschouwingsvorm, een wijze waarop wij de empirische werkelijkheid ervaren. Maar ruimte is, evenals tijd, geen eigenschap van de dingen zelf.

Onze voorstellingen (die door ons dus altijd in tijd en ruimte worden aanschouwd) worden onderling verbonden door categorie­ën. Categorieën zijn verstandsbegrippen, zoals eenheid, veelheid en alheid, en kunnen worden toegepast op onze voorstellingen. Als ik de voorstelling heb van 'Kant' en Vijsgeer', kan ik tot het oordeel komen: 'Kant is een wijsgeer/ De twee voorstellingen zijn in dit geval door de categorie 'eenheid* verbonden. Kennis wordt verkre­gen door onze zintuiglijke voorstellingen te verbinden aan de twaalf verstandscategorieën. Ook het causaliteitsbegrip is een categorie, waardoor voorstellingen aan elkaar gerelateerd worden in een oor­zaak-gevolg relatie.

Wat heeft Kant hiermee aangetoond? Allereerst dat de apriori-sche vormen van zintuiglijkheid, tijd en ruimte, geen eigenschappen van de dingen zijn; tijd en ruimte zijn de wijzen waarop wij de dingen gewaarworden. Ruimte en tijd zijn met andere woorden aan-schouwingsvormen. Hoe de dingen op zichzelf zijn (Kant spreekt van het Ding an sicb) weten we echter niet. Wij kunnen de dingen slechts kennen via onze zintuigen en dus aanschouwen wij ze ruim­telijk en in de tijd geplaatst, geordend door de twaalf verstandsca­tegorieën. Maar we zullen nooit weten hoe de dingen op zichzelf zijn.

Hier raken wij een tweede punt: ruimte en tijd zijn, voor zover het gaat om zintuiglijke ervaring, objectief geldig. We kunnen im­mers geen enkele zintuiglijke ervaring hebben, zonder dat deze in ruimte en tijd plaatsvindt. Ruimte en tijd zijn dus empirisch reëel. Hieruit volgt echter ook, dat ruimte en tijd alleen maar reëel zijn in de ervaringswereld. Hetzelfde geldt voor de verstandscategorieën. De wet van oorzaak en gevolg, het causaliteitsbegrip, geldt alge­meen en noodzakelijk voor de dingen zoals zij ons verschijnen. Maar het causaliteitsbegrip geldt alléén algemeen en noodzakelijk,

voorzover zij betrokken wordt op de wereld van de zintuiglijke er­varing (de fenomenale wereld), niet op de wereld die achter de zin­tuiglijke wereld ligt (de noumenale wereld), waar het Ding an sich huist.

Op deze manier heeft Kant het noodzakelijk-geldige karakter van de natuurwetenschappen veilig gesteld. Deze betreffen immers empi­rische wetenschappen, waarvoor het causaliteitsbeginsel onvoor­waardelijk geldt. Is echter metafysische kennis mogelijk? Is het mogelijk zekere kennis te hebben van het niet-zintuiglijke? Uit Kants beschouwingen volgt een ondubbelzinnig 'neen*. Onze ken­nis is beperkt tot de fenomenale wereld; de noumenale wereld zal door ons nooit gekend worden. We kunnen daarom niets met ze­kerheid zeggen over het bestaan van God, de onsterfelijkheid van de ziel en de eindigheid van de kosmos. Is er in deze strenge Kanuaanse wereld dan nog wel plaats voor filosofen? Die is er en zelfs dank zij dat onkenbare Ding an sich.

4. De autonome, vrije mens

De scheiding tussen fenomenale en noumenale wereld is van essen­tieel belang voor een goed begrip van Kants ethiek, rechtsfilosofie en staatsopvatting. De scheiding van de werkelijkheid in twee we­relden is er slechts voor het verstand. Kennis is alleen mogelijk van de ervaringswereld. Voor de ervaringswereld geldt de wet van oor­zaak en gevolg noodzakelijk. Voorzover de mens als verschijning wordt opgevat, is hij onderworpen aan de causaliteitswet. Dat heeft belangrijke consequenties voor de moraal. Want evenals onze gedra­gingen, kunnen ook onze gevoelens, emoties en wilsuitingen als ver­schijning worden aangemerkt. En deze innerlijke beweegredenen van het handelen kunnen op hun beun begrepen worden als gevolg van weer andere oorzaken. Maar dan is het aannemen van wilsvrij­heid ongerijmd! We hebben slechts de illusie dat wij kiezen, in werkelijkheid zijn we onderworpen aan aandriften, die zich ont­trekken aan onze wil. Ons morele handelen is dan heteronoom be­paald, dat wil zeggen bepaald door invloeden van buitenaf.

Maar de mens is ook een Ding an sich, een wezen van de nou­menale wereld. In ons handelen aanschouwen wij onszelf niet, maar zijn wij actief, van binnen naar buiten gericht. In zoverre wij




172


173



handelen, ervaren wij ons als een wezen 'op zichzelf, een Ding an sich. Voorzover onze wil daarom wordt bepaald door onze rede -en niet door iets buiten ons - is de mens autonoom. Nu wordt dui­delijk waarom het postulaat van de wilsvrijheid wel kan opgaan voor de handelende mens. De causale wet geldt immers alleen voor datgene wat onder de bepaling van de tijd valt - voor de dingen als verschijning, en dus ook voor de mens als verschijning. Maar niet voor de mens als handelend wezen, als Ding an sich. Voorzover on­ze wil wordt bepaald door onze Rede - en niet door iets buiten ons - is de mens daarom autonoom. Kant heeft hiermee niet bewezen dat de mens werkelijk vrij - autonoom - is. Hij heeft slechts aange­toond dat de wilsvrijheid denkbaar is en niet in strijd met de theo­retische rede.

Toch dwingt de praktische rede ons de wilsvrijheid als werkelijk en reëel aan te nemen. Wij ervaren onze wilsvrijheid immers in het zedelijk gebod dat ons voorschrijft wat wij behoren te doen. Maar een dergelijk gebod heeft slechts zin, als wij het ook kunnen na­leven. Volgens Kant kunnen wij dat. Zouden wij het zedelijk gebod niet kunnen naleven, dan kon er ook geen morele plicht bestaan om overeenkomstig het gebod te handelen. Zoals Kant stelt: 'Gij kunt, want gij behoort.* Zo kunnen wij in het praktisch handelen weten van de vrijheid van de wil. Deze zekerheid berust echter niet op een wetenschappelijk bewijs, maar, om het modern uit te druk­ken, op de ervaring van onze existentie zelf.

Wanneer handelen wij zedelijk? Zedelijkheid is een kwestie van wil, van een goede wil of intentie. Van niets kan immers zonder na­dere bepaling gezegd worden dat het goed is, behalve van een goede wil. Wanneer hebben wij een goede wil? Als wij handelen uil plicht. Wie uit neiging handelt, omdat zijn geaardheid hem er bijvoorbeeld toe aanzet, handelt niet uit goede wil, al is zijn handeling naar algemene maatstaven gemeten nog zo nobel. De gedraging heeft geen morele waarde. Wat scherper gesteld: naarmate wij ons meer over onze neigingen moeten heenzetten om in overeenstemming met onze plicht te handelen, handelen wij moreler.

Wat is onze plicht? Plicht is de noodzaak om in overeenstem­ming met het morele beginsel - de wet - te handelen. Dit morele beginsel zal echter niet buiten de mens bestaan, omdat dan nog de vraag resteert, waarom wij dat gebod behoren te gehoorzamen. Bo­vendien zal de wet, om absoluut geldig te zijn, nooit in de erva-

ringswereld gezocht kunnen worden; de ervaring is immers nooit zeker. Het morele beginsel moet daarom a priori zijn, voor alle ervaring, en zal dus in de rede gevonden moeten worden. Het mo­rele beginsel legt de mens zich via zijn rede zelf op; hij is zelf-wetgever.

Het morele beginsel zal de vorm van een wet hebben; het beginsel bepaalt immers de wil van iedere mens. Het zal een bevel zijn, omdat het morele beginsel aangeeft wat we behoren te doen. En tenslotte geldt het beginsel onvoorwaardelijk (categorisch), dat wil zeggen: het moet gelden ongeacht de resultaten die het beginsel ons kan opleveren. Het morele beginsel zal dus de vorm van een ca­tegorische imperatief hebben. Welke inhoud zal de categorische im­peratief hebben? Geen! Het beginsel moet immers algemeen en noodzakelijk gelden en apriorisch zijn.

De categorische imperatief bepaalt de wil daarom uitsluitend naar de vorm. In de formulering van Kant luidt de categorische impera­tief: 'Handel zo, dat de maxime (stelregel) van uw wil te allen tijde tegelijk als grondbeginsel vooreen algemene wetgeving kan gelden'. Aan dit gebod dienen wij ons handelen onvoorwaardelijk gehoor te geven en wij kunnen, andersom, hieraan het morele gehalte van onze gedragingen toetsen. Wij dienen ons af te vragen of een be­paalde gedraging, geformuleerd in de vorm van een stelregel, als algemene plicht zou kunnen worden opgelegd - wat betekent dat zij de vorm van een algemene wet aanneemt. Wie overweegt ge­leend geld niet terug te betalen, wil zich gedragen volgens een stelregel, waarvan hij onmogelijk kan willen dat deze tot algemene wet verheven wordt, omdat dan niemand meer geld zou uitlenen.

Kant geeft nog een andere formulering van de categorische imperatief: 'Handel zo, dat de mensheid, zowel in uw eigen persoon als in die van een ander, steeds tegelijk als doel en nooit alleen als middel wordt gebruikt.' De gedachte hierachter is dat ieder mens een doel in zichzelf is; onze wil vindt uiteindelijk in zichzelf zijn grond. Daarom dienen wij ook de ander als doel op zichzelf te be­schouwen. Hier vinden wij de scheiding tussen fenomenale en nou-menale wereld weer terug. Als fenomenaal wezen kan de waarde van ieder mens afgemeten worden aan het nut dat hij in maatschap­pelijk opzicht vertegenwoordigt, maar als noumenaal wezen, Ding an sich, ontstijgt hij iedere op ervaring gebaseerde kwalificatie. Deze scheiding verhindert anderzijds echter ook een volledig excuus voor




175


174



immoraliteit. Al kunnen alle beweegredenen en motieven worden verklaard uit causale oorzaken, dat doet niets af aan de omstan­digheid, dat ieder mens, als noumenaal wezen, anders had gekund. Het valt voor ons verstand weliswaar niet te bewijzen, maar het is vanuit onze morele ervaring een noodzakelijk postulaat.

5. Burger en wereldburger

In de ideale samenleving, door Kant het Reich der Zwecke genoemd, zijn de mensen volkomen rationeel; zij respecteren elkaar allemaal als doel-op-zichzelf en kunnen toch hun persoonlijke doelen verwe­zenlijken. Een dergelijke ideale samenleving is in de werkelijkheid onbestaanbaar. In de empirische werkelijkheid immers botsen de vrijheden van de één op die van anderen. Om te voorkomen dat de mensen eikaars vrijheid onmogelijk maken, zoals deze in een situa­tie van wilde vrijheid (de natuurtoestand) bestaat, moet deze be­teugeld worden. Dit is de taak van het recht. Dat kan echter alleen verwezenlijkt worden door dwang. Kant spreekt van een Vrijheid onder uiterlijke wetten in de hoogst mogelijke graad met onweer­staanbaar geweld verbonden'. Maar het doel ervan is het verzekeren van de grootst mogelijke vrijheid voor de leden van de samenleving. De dwang van het recht is daarom 'Verhinderung eines Hindernisse der Freiheit' (obstakel voor een hindernis voor vrijheid).

Toch is deze dwang in overeenstemming met de categorische imperatief. Deze schrijft ons immers voor alleen te handelen vol­gens de stelregel waarvan wij kunnen willen dat zij tot algemene wet wordt. Dat is wat het recht doet. Uitwendig kunnen we dan wel van rechtsdwang spreken, maar haar rechtvaardiging ligt in het feit dat onze zedelijkheid onderwerping aan het recht eist.

Uit de taak van het recht vloeit voort dat de staat slechts minimaal mag ingrijpen in het leven van de burger. Inperking van de vrijheden is alleen gerechtvaardigd met het oog op verwezenlij­king van de grootst mogelijke uiterlijke vrijheid voor de leden van de samenleving.

Om nog een andere reden dienen de burgers van de samenleving over de grootst mogelijke vrijheid te beschikken. In twee kleine ge­schriften ('De idee der Geschiedenis* uit 1784 en 'De eeuwige vrede' uit 1795) postuleert Kant een verborgen doelstelling in de natuur

die weliswaar niet bewezen kan worden, maar waarvan de aanname redelijk is. De natuur heeft immers niets voor niets geschapen. Het ligt juist in de natuurlijke aanleg van ieder schepsel dat het zich eens volledig en doelmatig zal ontwikkelen. Nu kan dat op het eer­ste gezicht niet van de mens, en nog minder van de mensheid wor­den gezegd. Zowel de afzonderlijke mensen als de mensheid als geheel (beide als empirische grootheden) handelen zonder dat daar­aan een redelijke doelstelling ten grondslag ligt. De mensen af­zonderlijk streven naar persoonlijk gewin; zo ook de staten af­zonderlijk. Maar al handelen mens en staat niet volgens redelijke doelstellingen, dan kan misschien toch een verborgen doelstelling in de natuur liggen, die ervoor zorgt dat de natuurlijke aanleg van de mens zich eens in de mensheid geheel en volledig zal ontwikke­len. Wat de afzonderlijke mens in één leven niet vermag, gelukt de mensheid in de loop van duizenden jaren misschien wel.

Het eindpunt van de individuele mens is volgens Kant het wereldburgerschap. Hij wordt hier door de natuur toe gedwongen. De mens kenmerkt zich immers door wat Kant fraai noemt: on­maatschappelijke maatschappelijkheid. ledere mens heeft enerzijds de neiging zich te isoleren en alles naar eigen zin te doen, maar anderzijds een onweerstaanbare neiging een gemeenschap te vor­men. Kant noemt dit het antagonisme in de mens. Deze vormt de motor voor de ontwikkeling van de mensheid. Zijn egoïsme maakt hem eerzuchtig, zijn gemeenschapszin leidt tot steeds grotere sa­menlevingsverbanden. Samen drijven zij de mens tot steeds verder­gaande ontwikkeling van zijn natuurlijke aanleg.

Deze aanleg komt pas tot volledige ontwikkeling in een maat­schappij waarin de individuele leden enerzijds de grootste vrijheid kennen, opdat zij, door eerzucht gedreven, steeds nieuwe wegen kunnen inslaan, maar waarin deze vrijheid anderzijds aan banden is gelegd, opdat de vrijheid van de één met die van anderen kan be­staan. Dit is daarom pas mogelijk in de maatschappij die een vol­komen rechtvaardige burgerlijke staatsinrichting kent. De begin­selen van die volkomen rechtvaardige maatschappij vinden wij in de principes van de Franse Revolutie (die Kant als daad op morele gronden verwierp, maar als resultaat verwelkomde; ook hier het on­derscheid tussen noumenale en fenomenale wereld): vrijheid van de mens als lid van de gemeenschap, gelijkheid van iedere onderdaan en de zelfstandigheid van ieder als burger.



176


177



In een dergelijke burgerlijke maatschappij zou de mens zijn aanleg volledig kunnen ontwikkelen. Zou! Want wat schieten we ermee op, vraagt Kant zich af, een dergelijke gemeenschap te stich­ten als iedere staat in verhouding tot andere staten over dezelfde ongebonden wilde vrijheid beschikt die de ene mens tegen de an­dere in de natuurtoestand had? Zo zien wij op internationaal niveau diezelfde ongebonden wilde vrijheid waaraan de burger zich in de (nationale) staat net had ontworsteld. Hierdoor zijn de staten genoodzaakt zich voortdurend te bewapenen, oorlog te voeren en de verwoesting van het land te ondergaan, wat de volledige ont­wikkeling van de menselijke aanleg in de mensheid in de weg staat.

Maar ook staten kenmerken zich door dat - uiteindelijk -zegenrijke antagonisme: de onderlinge wedijver van staten dwingt hen langzaamaan tot de vorming van een verenigde macht om te voorkomen aan eikaars egoïstisch streven ten onder te gaan. Het is uiteindelijk m het belang van iedere staat handel te drijven en wetenschappen en kunsten te bevorderen; geen staat kan het zich permitteren daarin achter te blijven. Zo dwingt de natuur met haar verborgen doelstelling de mensheid tot verdergaande samenwerking, totdat deze uitmondt in een statenbond, waarbij de wereld een ge­meenschap is geworden en schending van het recht op één plaats op alle plaatsen van de aarde wordt gevoeld.

-T D

6. Besluit



Wij doen Kant onrecht, indien wij hem beschouwen als een welis­waar begenadigd kennistheoreticus, maar voor het overige wat we­reldvreemde, hoewel moreel hoogstaand ethicus. Het is natuurlijk mooi dat de mensen zich aan de dwang van de staatsgemeenschap onderwerpen uit zedelijkheidsoverwegingen, maar staat dat niet wat ver af van de alledaagse, harde werkelijkheid? Ja en nee. Voor een goed begrip van Kants gedachten dienen wij het onderscheid tussen noumenale en fenomenale wereld steeds voor ogen te houden. Kant heeft allereerst gepoogd de essentie van wat moraliteit heet, te ontdekken. Hij kan dit echter niet in wetenschappelijke zin doen, omdat hier de ervaringsgegevens ontbreken. Zijn behandeling van de ethiek heeft betrekking op de mens als noumenaal wezen. Slechts voor de mens an sicb is de categorische imperatief imma-

ty dat wil zeggen: reëel en bestaand. Het geeft aan hoe de mens als individu behoort te leven en welk leven hij moet leiden in welk soort samenleving om zijn bestemming (an sich) te bereiken. In de­ze zin is het verwijt dat zijn ethiek nauwelijks met de trage, harde werkelijkheid in overeenstemming is, niet steekhoudend. Kant zal antwoorden: 'Allicht. Ik sprak niet over de zintuiglijke, fenomenale mensheid, maar over de noumenale, intelligibele mens.' Kant heeft zich hierdoor echter wel het fundament verschaft om uitspraken te doen over de zin van het recht, de juiste staatsinrichting en het doel van de geschiedenis. Het sleutelbegrip bij Kant is vrijheid. Vrijheid van de noumenale mens, en dus vrijheid in de fenomenale werke­lijkheid, op het niveau van recht en staat. De verborgen doelstelling van de natuur leidt tenslotte tot een wereldgemeenschap van rede­lijke en dus vrije burgers.

Hoe utopisch is deze gedachte? Recentelijk is door Fukuyama in Het einde van de geschiedenis betoogd, dat de wereld tenslotte zal kiezen, en gedeeltelijk al heeft gekozen, voor het liberale gedachten-goed, omdat de andere ideologieën de concurrentie met het libera­lisme, zowel in materieel als in geestelijk opzicht, op de lange duur zullen verliezen. Voor zover Kant betoogt dat de loop van de ge­schiedenis noodwendig leidt naar een (wereldgemeenschap, waarin de leden beschikken over een maximale vrijheid, zowel in econo­misch, wetenschappelijk als cultureel-religieus opzicht, kan worden gesproken van een opmerkelijk revival van zijn Idee der geschiedenis.

Literatuur

Cliteur, P., 'Kants Idee zur einer allgemeinen Geschichte in Weltbürgerlicher

Absicht', in: Civis Mundi, juni 1984, pp. 87-94. Dietze, G., Liberalism proper and proper liberalism, Londen, 1985. Duncan, A.R.C., Practical reason and morality. A study of Immanuel Kant's



foundations for the metapbysics ofmorals, Londen, 1957. Jaspers, Karl, Kant, Utrecht/Antwerpen, 1967, (1957). Kant, L, Werkt, Berlijn, 1912-1922. Kant, L, Kleine geschriften uit de periode 1784-1795, vertaald en van commentaar

voorzien door B. Delfgaauw, vier delen, Kampen, 1986-1988. Kant, L, Over filosofie, Kampen, 1989. Körner, S., Kant, Harmondsworth, 1987 (1955). Paton, H.J., The categorical imperative, A study in Kant's moralpbilosophy, Londen»



1947. Schultz, Uwe, Kant, Hamburg, 1988 (1965).


178


179






De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina