Inhoudstafel



Dovnload 176 Kb.
Pagina5/8
Datum22.07.2016
Grootte176 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

b. Het koppelteken


* We schrijven een koppelteken in samenstellingen en in afleidingen op -achtig om te voorkomen dat twee opeenvolgende klinkerletters als één klank (klinker of tweeklank) gelezen kunnen worden. Dat gebeurt uitsluitend bij de volgende zestien lettercombinaties.
a
Dat zijn dezelfde lettercombinaties die leiden tot het gebruik van een trema bij afleidingen, ongelede woorden en samengestelde telwoorden.
a ae ai au


ee ei eu

ie

oe oi oo ou

ui uu
en
ij ii
- astma-aanval, auto-ongeluk, bio-energie, contra-alt, diepzee-expe­ditie, drie-een­heid, file-el­lende, gala-avond, gummi-jas, informa­tie-uitwisseling, kali-industrie, kiwi-ijs, koffie-uur, lila-ach­tig, macro-eco­no­mie, mede-inge­zete­ne, mee-eter, milieu-inspec­tie, mini-jurk, na-apen, neo-ex­pressionis­me, netto-op­brengst, para-uni­ver­si­tai­r, preci­sie-in­strument, ra­dio-om­roep, radio-uitzen­ding, stereo-installatie, stereo-uitzending, studie-uur, toe-eigenen, video-installatie, warm­te-een­heid, zebra-achtig, zee-engte, zo-even ...
- maar: zoiets
Uit deze regel leiden we bovendien af dat
- bij ao geen trema voorkomt: cameraoog, sodaoplossing ...

- bij ea en eo geen trema voorkomt: lenteavond, olieachtig, politieagent, fusieoperatie ...

- bij ia, io en iu geen trema voorkomt: miniadvertentie, semioverheidsbedrijf, antiutopie ...

- bij oa geen trema voorkomt: fotoalbum, fotoautomaat, giroafschrift ...

- bij ua, ue en uo geen trema voorkomt: bureauassistent, bureauegel, bureauomnibus ...

- bij aj, ej, uj en oj geen trema voorkomt: najaar, studiejaar, radiojongen, jiujitsu ...

- bij iji (ij+i) geen trema voorkomt: rijinstructeur, partijideoloog ...

- bij combinaties van een klinker met een y geen trema voorkomt: bodyart, bioyoghurt ...


* Het koppelteken staat na een hele reeks eng-verbonden voorbepalingen:
adjunct-, aspirant , assistent-, bijna , chef-, collega-, ex-, interim-, kandidaat-, leerling-, meester-, niet , non-, oud-, Sint-, St.-, sint-, stagiair-, substituut-
 adjunct- adjunct-chef, adjunct-commissaris, adjunct-directeur ...

 aspirant- aspirant-controleur, aspirant-lid, aspirant-minister ...

 assistent- assistent-manager, assistent-trainer ...

 bijna- bijna-doodervaring, bijna-ongeluk, bijna-stilstand ...

 chef- chef-dirigent, chef-kok ...

 collega- collega-econoom, collega-kunstenaar ...

 ex- (alleen in de betekenis ‘voormalig’) ex-aanvoerder, ex-bankier, ex bondscoach, ex-krijgsgevangene ...

maar: excentriek, exclamatie, experiment ...

 interim- interim-burgemeester, interim-coach, interim-regeling ...

 kandidaat- kandidaat-notaris(sen), kandidaat-international(s), kandidaat sponsor(s) kandidaat-voorzitter(s) ...

 leerling- leerling-apotheker, leerling-verpleger ...

 meester- meester-kok, meester-schilder, meester-timmerman ...

maar: meesterbrein, meestergast ...

 niet- niet-actief, niet-roker, niet-jood(s), niet-werkend, niet-westers ...

 non- non-activiteit, non-alcoholisch, non-interventie ...

 oud- (alleen in de betekenis ‘voormalig’) oud-burgemeester, oud-kamer­lid, oud-ploeggenoot ...



maar: oudbakken, oudheid, Oudnederlands, Oudindisch, Oudrus­sisch ...

 Sint-, St.-, sint- Sint-Nicolaas, Sint-Maarten, St.-Jakobskerk, sint-ber­nards­hond, sint janskruid, sint-jakobsschelp ...

 stagiair- stagiair-advocaat, stagiair-leerling ...

 substituut- substituut-griffier, substituut-officier, substi­tuut-procu­reur ...


* Het koppelteken staat vóór vier eng-verbonden nabepalingen:
-generaal, -president,  verbaal, -militair
 -generaal directeur-generaal, secretaris-generaal ...

 -president minister-president

 -verbaal proces-verbaal

 -militair auditeur-militair


* Er staat geen koppelteken na de volgende reeks voorvoeg­sels en eng-verbonden voorbepalingen, behalve als dat het gevolg is van een klinkerbotsing (zie hierboven) of als het tweede deel met een hoofdletter geschreven wordt:
aero, anti, audi, auto, bi, bio, co, contra, de, des, di, duo, elektro, ere, extra, giga, intra, loco, macro, micro, mini, mono, multi, neo, para, pre, pro, proto, pseudo, quasi, re, retro, semi, socio, supra, thermo, tri, ultra, vice
Hieronder volgen voorbeelden bij een greep van die voorvoegsels en voorbepalingen.
 anti antiautoritair, antiastmamiddel, antifeministisch, anti­westers ...

maar: anti-imperialistisch, anti-Amerikaans, anti-Duits, anti Iraaks, anti-Joods ...

 co coassistent(schap), codirec­teur, copiloot, copromo­tor, cosponsor ...



maar: co-educatie, co-ouder(schap) ...

 contra contraoffensief, contrareformatie, contrarevolutionair, contraspionage ...



maar: contra-alt, contra-indicatie, contra-expertise ...

 de decriminaliseren, dedramatiseren, deactualiseren ...



maar: de-escaleren ...

 des desinfecteren, desinformatie, desorgani­sa­tie, desori­ënteren ...

 duo duobaan, duovoorzitterschap ...

 ere ereambt, erebaan, eredivisie, erelint, erevoorzit­ter ...

 extra extramuraal, extraordinair, extrapoleren, extraterritoriaal ...

maar: (extra is hier een adjectief) een extra beloning ...

 loco (in de betekenis ‘plaatsvervangend’) locoburge­meester

 macro, micro macrokosmos, macrostructuur, microarchief, microfilm ...

maar: macro-economie, micro-economie, micro-elek­tronica, micro orga­nisme ...

 mini minicrisis, minidecreet, miniformaat, minigolf, mini­oor­log ...



maar: mini-Europa, mini-enquête, mini-essay, mini-jurk ...

 multi multicultureel, multilateraal ...



maar: multi-etnisch, multi-interpretabel ...

 neo neogotiek, neokolonialisme ...



maar: neo-expressionisme ...

 para paramedisch, paranoia, parapsychologie ...



maar: para-universitair ...

 pre preadvies, precolumbiaans, precommunistisch, prehistorisch, premenstrueel, prenataal, preolympisch, prepuberteit, prerevolutionair ...



maar: pre-embryo, pre-existent, pre-islamitisch, pre-industrieel ...

 privé privédetective, privébelang, privéleger ...



maar: (ook é + i is een klinkerbotsing) privé-initiatief, privé instelling ...

 pro procommunis­tisch, prowesters ...



maar: pro-Duits, pro-Engels ...

 pseudo pseudofilosofisch, pseudoweten­schap(pe­lijk) ...



maar: pseudo-intellectueel

 quasi quasiauthentiek, quasidiepzinnig, quasiwetenschappe­lijk ...

 semi semiautomatisch, semimilitair, semiprof, semiweten­schappe­lijk ...

 sub subcommissie, subcultuur, subtopper, subtropisch ...

 vice viceadmiraal, vicepremier, vicepresident, vicevoorzitter(schap) ...
* Er staat een koppelteken in samenstellingen waarin het eerste deel een groep mensen of een werkstuk aanduidt, genoemd naar een persoon.
de zaak-Dutroux, de regering-Verhofstadt, de commissie-Pée-Wesselings ...
* Er staat een koppelteken in samenstellingen waarin een woord naar zichzelf verwijst (zelfnoemfunctie).
ik-roman, het-woord, jij-vorm ...
* Er staat een koppelteken in samenstellingen met een uitheemse woordgroep.
a capella  a-capellakoor

ad hoc  ad-hocbeslissing

haute couture  haute-couturewinkel
* Er staat een koppelteken in samenstellingen met cijfers, initiaalwoorden, symbolen en letteraanduidingen.
80-jarige, e-mail, meervouds-s, tv-kijken, -teken, tl-buis, T-shirt, IQ-test ...

maar: (met letterwoorden) pincode, aidsvirus, petfles, bommoeder ...

toch: (letterwoorden met minstens één hoofdletter) Benelux-land, VUT-regeling, UEFA-beker ...
* Er staat een koppelteken in een samenstelling met een woordgroep die op een symbool, letter of cijfer eindigt.
Karel I-sigaar, Lodewijk XV-meubel, vitamine B12-kuur ...
* Er staat een koppelteken in samengestelde geografische namen.
- Centraal-Azië, Frans-Vlaande­ren, Midden-Amerika, Nieuw-Zeeland, Noord-Holland, Noord-Nederland, Oost-Groningen, West-Vlaanderen, Zeeuws-Vlaanderen, Zuidoost-Noord-Brabant, Zuidwest-Vlaanderen (= het zuidwesten van Vlaanderen), Zuid-West-Vlaanderen (= het zuiden van West-Vlaanderen), Vlaams-Brabant ...

- (met ’s) ’s-Hertogenbosch, ’s-Gravenhage, ’s-Herenelderen, ’s-Gravenvoeren, ’s-Gravenbrakel ...

- Knokke-Heist, Wortegem-Petegem, Zichen-Zussen-Bolder, Oostenrijk Hongarije, Heist-op-den-Berg, Herk-de-Stad, Sint-Jan-in-Eremo ...
* Er staat een koppelteken in alle afleidingen van de bovenstaande geografische namen.
Centraal-Aziatisch, Frans-Vlaams, Frans-Vlaming, Midden-Amerikaans, Nieuw-Zeelands, Noord-Atlantisch, Noord-Hollands, Noord-Brabander, Noord-Neder­lands, Oost-Groninger, West-Vlaams, West-Vlaming, Zeeuws-Vlaams, Zeeuws-Vlaming, Zuid-Nederlands, Vlaams-Brabants ...
* Er staat geen koppelteken in namen van talen met oud, middel, nieuw, standaard, hoog en plat.
- Nieuwgrieks, Oudindisch, Oudne­der­lands, Oudrussisch, Middelneder­lands, Standaardnederlands, Platduits, Hoogduits ...

- maar: (wel als er al een spatie of koppelteken staat in het deel na het voorvoegsel) Oud-West-Vlaams, Plat-New Yorks ...

- maar: (wel na Indo) Indo-Europeaan, Indo-Europees, Indo-Germaans ...
* Er staat een koppelteken in een woordgroep die één begrip vormt.
een kruidje-roer-me-niet, het staakt-het-vuren, het vrouw-zijn, een kant-en-klare maaltijd, laag-bij-de-gronds, een duivel-doet-al, Onze-Lieve-Vrouw ...
* Er staat een koppelteken in samenstellingen met gelijkwaardige delen.
- Heeswijk-Dinther, journalist-cabaretier, Knokke-Heist, mevrouw T.C.M. Renkema-Boersma, rood-wit-blauw, hotel-restaurant, politiek-ideologisch, cultureel-maatschappelijk ...

- (geen koppelteken tussen de gelijkwaardige delen en een volgend deel) woon-werkverkeer, kop-hals-rompboerderij, zwart-witfotografie, neus-keelholte ...

- (vergelijkbaar met de vorige samenstellingen) doe-het-zelfzaak, glas-in-loodramen, kat-en-muisspel, nek-aan-nekrace, heen-en-weerdienst ...
* Er staat geen koppelteken in:
a) drieledige samenstellingen met een meerdelige eigennaam:
(in twee woorden) Blinde Ezelstraat, Eerste Kamerzitting, Heilig Bloedprocessie, Heilig Hartkliniek, Heilig Landstichting, Middellandse Zeegebied, Rode Kruispost …
b) drieledige samenstellingen zonder eigennaam:
(aan elkaar) bijzonderebijstandsregeling, centralebankpresident, centraleverwarmingsinstallatie, collectievelastendruk, grotemensenwereld, hogesnelheidstrein, kortetermijndenken, lagedrukgebied, lagelonenland, langeafstandsraket, langetermijnontwikkelingen, langtermijnperspectief, onroerendgoedmarkt ...
c) drieledige samenstellingen waarvan het eerste deel een telwoord is
(in twee woorden) 11 juliviering, 50 eurobiljet, 24 uurseconomie ...

(aan elkaar) elfjuliviering, vijftigeurobiljet ...



Oefening 3.6 Gebruik waar nodig het koppelteken. Soms moet je woorden aan elkaar schrijven. Bij twijfel kan je het Groene Boekje of een woordenboek gebruiken.

  1. Woon je nog altijd in Sint Job in ’t Goor?

  2. Ben je reeds naar Nieuwpoort Strand geweest?

  3. De schout bij nacht en de sergeant majoor logeerden bij mevrouw K. Kindt Daenen.

  4. In de Karel V laan werd een 30 jarige Belgacom agent aangereden.

  5. Het werd uiteindelijk een 2-1 overwinning.

  6. Het West Vlaamse a capella koor dreigt zijn subsidie te verliezen.

  7. Zijn er in het oude mannen huis talrijke twee persoonsbedden?

  8. Daar komt een VRT reporter; in zijn jeugd was hij een kruidje roer me niet.

  9. In het station van Gent Sint Pieters nam ik de trein naar Brussel Centraal.

  10. een anti Amerikaanse journalist

  11. back up programma

  12. een lagere school kind

  13. de minister president van Vlaanderen

  14. blauwe en rode inkt

  15. all round functie

  16. de Belgisch Duitse grens

  17. het + teken

  18. non ferro metalen

  19. full colour uitgave

20. een laag bij de grondse reactie

Oefening 3.7 Schrijf aan elkaar of van elkaar of gebruik een koppelteken.

1. 100 + jarige 11. olie + aandelen

2. computer + expert 12. rechter + oever

3. half + time 13. Schelde + oever

4. science + fiction 14. multi + cultureel

5. IBM + computer 15. 24 + uurs + staking

6. Amerika + lei 16. proces + verbaal

7. tele + ouder 17. zes + cilinder + motor

8. duo + baan 18. na + oorlogs

9. vastgoed + kantoor 19. symfonie-orkest

10. Noord + Afrikaan 20. cultuur + product

Oefening 3.8 Verbeter de onderstaande zinnen.

1. Hij is doctor in de rechten, zijn broer luitenant generaal en zijn neef chef kok.

2. De 30 jarige tbc patiënt kreeg die dag eventjes tweeentwintig brieven.

3. Eenheden van de Anglo Amerikaanse vloot achtervolgden de onderzeeer.

4. Nabij de St Jakobsmarkt woont een van mijn oud hoogleraren.

5. Zondag ll ontmoette ik in de Karel V laan het kruidje roer me niet van onze klas.

6. U weet, mijne heren, dat onze secretaris penningmeester zijn vakantie doorbrengt te Knokke Heist.

7. Gevaarlijk, zo’n gat te willen boren in zo’n half steens muurtje.

8. Aan de Belgisch Duitse grens verloor mevrouw Janssens Steen een geillustreerd tijdschrift.

9. Sint Niklaas ligt aan de E 17 auto weg.

10. Er heerste in de streek van Heist op den Berg een hevige epidemie.



1   2   3   4   5   6   7   8


De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina