Is leegstand een probleem? Leegstand is een woord dat vaak gepaard gaat met een lichte paniek. Er staan vier winkels leeg! De school heeft een lokaal over! Opgeteld tot het niveau van heel Nederland is er zelfs héél véél leegstand



Dovnload 40.49 Kb.
Datum14.08.2016
Grootte40.49 Kb.
Is leegstand een probleem?
Leegstand is een woord dat vaak gepaard gaat met een lichte paniek. Er staan vier winkels leeg! De school heeft een lokaal over! Opgeteld tot het niveau van heel Nederland is er zelfs héél véél leegstand. Dat geldt voor kantoren, bedrijven, winkels – en sinds kort horen we dat het ook speelt bij maatschappelijk vastgoed.
Maar wat ís leegstand eigenlijk? Kan het zijn dat leegstand ‘niet erg’ is, of zelfs ‘wenselijk’?

Het meest verwarrende voorbeeld is misschien wel dat Franse dorpje in de Bourgogne. De Credit Agricole houdt drie ochtenden kantoor in een verder ongebruikt pandje aan de Rue de l’Eglise, het restaurant is open van donderdag tot en met zondag en de Salle des Fetes achter de kerk wordt 20 keer per jaar gebruikt. Is dat leegstand, of is dat erg?!

Met deze vergelijking stuiten we op de omstandigheid dat Nederland zich verhoudingsgewijs krap zet als het om ruimte gaat. We zijn niet ruimhartig met vierkante meters. Als een pand een tijdje leeg staat gaan onze vingers tintelen en willen we aan de slag.
Nu er zoveel leegstaat – hier bepalen we ons tot leegstand in maatschappelijk vastgoed – moet worden besproken hoe we daar over denken. Dat doen we aan de hand van een paar vragen – en daarbij wordt een eerste voorzet gegeven voor een oplossingsgerichte discussie. Die vragen zijn:


  • Waar komt leegstand eigenlijk van?

  • Is leegstand eigenlijk een probleem?

  • Vanuit welke rol denk je over maatschappelijk vastgoed?

WAAR KOMT LEEGSTAND EIGENLIJK VAN?


  1. Verandering van de markt

Honderd jaar geleden was Nederland nog zeer kerkelijk. Vandaag de dag niet meer. Daarom zijn er veel kerken ‘leeg’. Zelfs incidenteel gebruik van kerken kan vreselijk duur zijn – iets met onderhoud en stookkosten.

In mindere mate kan je dat ook zeggen over bibliotheken – er is minder vraag naar bibliotheken, en het wordt minder gewaardeerd als algemene voorziening die uit belastinggeld moet worden gedekt. Eerder gingen om dezelfde reden de meeste muziekscholen dicht. Interessant is dat de markt vaak toch weer andere, nieuwe oplossingen vindt.

Buurthuizen geven een hybride beeld. Veel buurthuizen hebben een andere achtergrond: kerk, vakbond, het nut etc. Weer veel later is het een op afstand gehouden gemeentelijke taak geworden (60-er en 70-er jaren). Nu vragen we ons wel eens af: is het wel een (semi-)overheidstaak? Maar de vraag is ook: zou de markt alternatieven kunnen bieden? Intussen zijn er veel matig gebruikte en soms ook leegstaande buurthuizen, of het nu om die gebouwtjes van 40 jaar geleden gaat of om die gloednieuwe mfc’s en kulturhusen.

Demografische veranderingen spelen ook een rol. Minder kinderen, dus minder klaslokalen. Het aardige is dat gelijk op kan lopen met veranderingen in beleid of cultuur. Zo vinden we dat de schooltijd moet worden verlengd: in het kindderrijke verleden werd de stap genomen van 6 naar 4, en de laatste 20 jaar is er een grote maar wisselvallige (beleids-)markt ontstaan voor KDV en BSO. Per saldo zijn er toch veel leegstaande schooltjes.

Er zijn heel veel losse gymzalen en mini-sporthallen – in wijken uit de 60-er en 70-er jaren, en in de dorpen. Door lagere bevolkingsdruk (van 4 naar 2 mensen in 1 huis) is de bezetting van die sportcapaciteit minder, en door ‘anders’ sporten is het gebruik zelfs problematisch: voor een passende accommodatie rijden we graag een blokje om.



Veranderingen in de vraag moet je situatief oplossen:

  • Sommig maatschappelijk vastgoed moet je zien als de oude stadhuizen, paleizen en kathedralen. Die staan een tijdje leeg, maar je houdt ze wel. De kosten neem je voor lief. Je vindt wel/niet een ander gebruik. Al is het gebruik extensief, fijn dat het gebouw er is.

  • Op een ander niveau: geen paleis, maar wel dierbaar en identiteitsgevend aan dorp of wijk. Denk aan school, pastorie of dorpshuis. Als de exploitatiekosten laag zijn: probeer zo’n gebouwtje aan de praat te houden. Extensief gebruik – denk aan het beeld van de Salle des Fetes – is prima.

  • Slopen is beter dan laten verrotten. Een parkje met een boom en een bank is ook niet te versmaden, zo groen en ruim is Nederland ook weer niet.

  • De verschillen per regio zijn misschien meer bepalend dan de verschillen per vastgoed-soort.



2. Overmaat

Beleidsopvattingen leiden vaak tot overmaat. Hergebruik en verbouwing zijn vaak minder populair dan nieuwbouw.

Nieuwe opvattingen over onderwijs hebben té vaak geleid tot blinkend nieuwe gebouwen. Laten we zeggen: die ROC’s staan er nu – laten we de kosten voor lief nemen. Hetzelfde geldt voor de overmaat aan nieuwe theatercapaciteit – laten we de kapitaallasten en exploitatielasten maar voor lief nemen.

Maar de afspraak kan ook zijn: spreken we over Integrale Kind Centra, dan moeten we vooral kijken naar gebruik van bestaande accommodaties voor onderwijs. En zoeken we capaciteit voor muziek, oefenruimte en bijzonder theater: bedrijfsruimte te over. Al heel veel winkelplinten zijn omgebouwd tot kinderdagverblijf!

Pas op voor nieuwe overmaat:


  • Stel een nieuwbouwstop in voor maatschappelijk vastgoed

  • Zoek de op lossing in bestaand (maatschappelijk) vastgoed


Weet wat je doet met de bestaande overmaat:

    • Aanvaard de kosten

    • Laat de activiteit (onderwijs, cultuur) niet lijden omdat je een te groot gebouw hebt aangeschaft


IS LEEGSTAND EIGENLIJK WEL EEN PROBLEEM?
1. Leegstand is een probleem als het verbonden is met geld.

De investering is hoog, maar het gebruik is laag. Dat voelt als: niet-optimaal. De vraag is wanneer, in welke gevallen en tot waar we die sub-optimaliteit aanvaarden. De investering in een kerk of theater werd indertijd tóch zinvol gevonden. Hoe denken we over een school waarvan 20% leegstaat, en die na half vier muisstil is? Hoe denken we over een buurthuis met een ‘venstertijd’ van misschien 30 uur, of een theater met 80 voorstellingen, of een bibliotheek die 24 uur per week open is? Wat is het probleem van de feest/oefenzaal achter de dorpskroeg, die 40 keer per jaar wordt gebruikt?

Financieel heb je een probleem als er sprake is van nieuwbouw – hoge kapitaallasten, zie ook hiervoor. Financieel heb je ook een probleem bij hoge exploitatielasten – denk aan een ongeïsoleerde gymzaal met een kleed / douchegelegenheid.

Financieel heb je géén probleem als je de kosten aanvaardbaar vindt en je neerlegt bij de onrendabele top. Financieel heb je ook geen probleem als de kosten (kapitaal- én exploitatielasten) laag zijn.




De vraag die je jezelf moet stellen:

  • Moet maatschappelijk vastgoed aan marktnormen voldoen?

  • Wat is optimaal / wat is suboptimaal?

  • Normatief denken en gewoon uitrekenen!



2. Leegstand is een probleem als de leefbaarheid in geding is

Maatschappelijk vastgoed staat vaak in de samenleving: wijk of dorp. Als zo’n gebouw leegstaat, dan zal dat ‘hinderen’ en noemen we dat al gauw een leefbaarheidsprobleem – zeker als er sprake is van vandalisme. Wanneer en hoe lang gedogen we dat soort leegstand?

Maatschappelijk vastgoed is dienstbaar aan de samenleving. Ontbreekt een functie, dan kan de leefbaarheid van wijk of dorp onder druk komen te staan. De vraag is: hoe lang en bij welke sub-optimaliteit handhaven we een functie in dorp of wijk? Denk aan het beeld van de Franse Salle des Fetes!

Leefbaarheid en maatschappelijk vastgoed vraagt om denkstappen:


  • Aanvaard leegstand als je maatschappelijk vastgoed op termijn weer nodig denkt te hebben. Heb aandacht voor beheer!

  • Is het gebruik als maatschappelijk vastgoed sub-optimaal? Vraag je af of je dat er uit een oogpunt van leefbaarheid voor over hebt.

  • Niet meer nodig? Ga op zoek naar ander gebruik.

  • Geen ander gebruik? Durf te slopen – grasveldje, boompje, bankje.


VANUIT WELKE ROL DENK JE OVER MAATSCHAPPELIJK VASTGOED?
Dat maakt veel uit! Wat is je rol, wat vraagt en hoe beweegt de markt, zit je er met geld in en hoe zit het met de omgeving? Smal denken levert (te?!) eenvoudige oplossingen, maar toch is het goed een paar van die denklijnen eens langs te lopen.
1. Denken vanuit de markt.

Bij wonen weten we dat in een markt, die beperkt groeit, ongeveer 3% leegstand wenselijk is. Dat betekent dat er op iedere dag van het jaar meer dan 200.000 huur- en koopwoningen ‘leegstaan’, en dat duurt gemiddeld 3 tot 6 maanden. Bij 3% leegstand is de kans dus groot dat mensen met een verhuiswens op overzichtelijke termijn een passende woning kunnen vinden. Bij 1% leegstand komt dat onder druk te staan; bij 5% leegstand is de markt lekker ruim.

Ook ander vastgoed kent zo zijn normen. Een winkelstraat kan prima 6 tot 8% leegstand hebben, en hetzelfde geldt voor kantoren. Buiten de hotspots heeft een grotere leegstand twee functies: beleggers hebben ruimte om flexibel in te spelen op de marktvraag, en aanbieders hebben ruimte om eens wat uit te proberen in de markt. Dat vraagt om een combinatie van flexibele contracten, verhoudingsgewijs lage huurprijzen en relatief veel leegstand. En wil je dát waarmaken, dan zullen de kosten – stichtingskosten, financieringskosten – laag moeten zijn.

Veel maatschappelijk vastgoed zit naar karakter in een steeds veranderende markt. Zowel naar omvang als naar programma.

Zo bezien zou maatschappelijk vastgoed in de sfeer van sport, maatschappelijk en cultureel werk in aanzet een bescheiden initiële investering moeten kennen – en vastgoedtechnisch een flexibele opzet.



- We moeten anders en goedkoper bouwen en verbouwen.
Voor veel maatschappelijk vastgoed hebben we eigenlijk geen gebruiksnormen. Die moeten we wél ontwikkelen!. Wat te denken van tenminste 40 uren venstertijd voor scholen en kulturhusen? Wat te denken van 20 uur per week gebruik van bijzondere ruimten –van zaaltjes tot theater? Dit vraagt om veel uitzoekwerk en discussie. De markt vraagt flexibiliteit, dus hebben we inzicht nodig in de marktvraag naar de verschillende soorten maatschappelijk programma.

- Welke leegstandsnorm/flexibiliteitsmarge is nodig?



2. Denken vanuit de belegging.

Het beleggingsperspectief is goed zichtbaar bij kantoren, winkelpanden en bedrijfspanden. In een grotere portefeuille met een goede spreiding is leegstand tussen 6 en 8% aanvaardbaar. Lastig wordt het als dit soort vastgoed meer dan een jaar leegstaat.

Een lege winkel in een aanloopstraat vinden we vervelend, maar als de eigenaar de bovenwoning goed heeft verhuurd dan hoeft er uit een oogpunt van belegging géén probleem te zijn. Een kantoorpand aan de rand van een bedrijfsterrein kan met een lage huur en een bezetting van 70% zowel functioneel als financieel goed floreren. Juist bij beleggingen gaat het om evenwicht tussen financiering, prijs en rendement nú en op termijn.

Wat is de mate van financiering? – dat is bepalend voor het perspectief van de belegger. Gaat het om een belegger in maatschappelijk vastgoed, dan komt daar ook altijd de vraag bij hoe graag je iets wil – matige rentabiliteit is dan beter te aanvaarden.




Nieuw maatschappelijk vastgoed is in een veranderende markt een probleem. Een nieuwe MFC of Kulturhus, een nieuw verzorgingshuis: allemaal vastgoed waarbij soms wordt gedacht ‘had ik nog maar ouwe meuk’.

Je kan het beter omdraaien, nu het er tóch staat: wat moeten we aan de kostenkant en programmakant doen om de voorziening te laten floreren?! Moeten we vergaand optimaliseren – en daarmee wellicht ander vastgoed leegtrekken – of kunnen we beleggingsnormen hanteren die passen bij een meer ontspannen opvatting over dit soort vastgoed?






Voorstel voor een nieuwe beleidsspelregel: géén nieuw vastgoed meer – hoogstens een slimme verbouwing. Het is al gezegd en geschreven; er is ruimte genoeg!

Er zijn al 10-tallen kinderdagverblijven in lege winkelpanden, huurappartementen in lege verzorgingshuizen, cultuur in oude bedrijfshallen, werkruimten in oude scholen, verzorgingshuizen in lege scholen en ateliers in lege gymzalen.




Bijlage: twee verkenningen
Verkenning voor scholen

Laten we een basisschool pakken.


Denkend van uit belegging zijn we vooral nieuwsgierig: hoe oud en hoe flexibel is het gebouw, rust er nog financiering op? Als de kapitaallasten laag zijn, er is geen programma meer en de school ligt als alle scholen goed, dan is de handelingsvrijheid groot. Zelfs een parkje is dan het overwegen waard….

Het is een goed ding als we zicht zouden kunnen krijgen op de leeftijd en de kapitaallasten van het onderwijsvastgoed. De grote bouwwoede van de wederopbouw is in veel gevallen gevolgd door vernieuwingsdrang in de afgelopen 15 jaar.


Denkend vanuit leefbaarheid zijn er veel denklijnen. Vanuit de optiek van leerlingen: ongeveer 1 % van de basisschoolleerlingen woont verder dan 3 km. van de dichtstbijzijnde school, maar ROC-ers hebben hun reistijd zien vermenigvuldigen.

Vanuit de optiek van de plek: een lege school is vaak een lastig en zeer zichtbaar ding – temidden van de mensen. Maar juist de ligging maakt een alternatief gebruik vaak heel goed mogelijk. Daarmee ontmoet je kwestie van de belegging/financiering (zie hierboven) en die van markt en programma (zie hieronder).


Denkend vanuit markt en programma wordt het spannend. Scholen zijn voorbeelden van matig benut vastgoed. Tegelijkertijd: als je ze veel beter benut, dan trek je ander vastgoed leeg. Daarmee komen we in de wereld van dilemma’s.

Laten we 20 lokalen bedenken, en 20 groepen met tussen 16 en 20 leerlingen (360 totaal). Dat lijkt niet zo leeg. Maar wat te denken van 18 groepen met tussen de 24 en 26 leerlingen (450 totaal) – staan daar 2 lokalen leeg, of is dat juist een efficiënte school?!

Die titel verdient die school vooral als die twee lokalen benut worden voor een dislocatie van de bibliotheek en voor remedial teaching. En een prijs kan in de wacht worden gesleept als de school ook nog buitenschoolse opvang biedt – niet alleen na 15.00 uur maar ook in schoolvakanties – inclusief twee lokaaltjes voor huiswerkbegeleiding. De hoofdprijs kan worden binnengesleept als het met de school verbonden gymlokaal ook wordt benut voor allerhande sport- en fitnessactiviteiten voor dorp of wijk.
Is dit een overtrokken fantasie? Nee. Wel bedoel ik dat we niet trots moeten zijn als er tijdens schooluren ‘iets’ gebeurt in élk schoollokaal; en leegstand is niet een verwijtend woord dat past bij één leeg lokaal voor de lunchpauze.

Laten we het omdraaien, en op zoek gaan naar ondernemerschap in maatschappelijk vastgoed en om gebruikswaarde voor de samenleving


Verkenning voor wijkcentrum

Die bestaat in vele gedaanten. Vroeger een volkshuis, later een dorps- of wijkcentrum, weer later kultureel sentrum, kulturhus of multifunctioneel centrum. We bedoelen natuurlijk: een paar zaaltjes.


Laten we eerst eens denken vanuit belegging en efficiency. Laatst zat ik in zo’n centrum, op een woensdagmiddag, begin februari. Een niet-officiële meting leerde mij dat die hele middag sprake was van een 20% bezetting. Dat is volgens mij leegstand. Als we bedenken dat dit centrum 60 uur per week open is, dan vraagt het vastgoed programmatisch toch gauw om een bezetting van 60-70%.

Als het een oude hut is, dan is er financieel niet veel aan de hand. Maar er is ook heel veel nagelnieuw vastgoed.


Als het gaat om leefbaarheid dan is de nabijheid van een plek voor ontmoeting en doen wenselijk. Daar hoort wél de plagerige vraag bij of dat niet ook een café met een apart zaaltje kan zijn. Vanuit de optiek van de plek: voor wijkcentra geldt hetzelfde als voor scholen, ze liggen vaak goed – kwetsbaar dus als ze worden leeggetrokken, fijn als het gaat om het vinden van een andere oplossing
Daarmee komen we bij het programma. Laten we terugkeren naar die woensdagmiddag in dat cultureel centrum.

Waar waren de kinderen? Waar waren de volwassenen? Waarom was niet bedacht dat dit ook een ontmoetingsplek kon zijn voor mensen met een zorgvraag? Waarom waren twee lokaaltjes niet ingezet voor ZZP-ers en anderen die een flex-kantoorplek nodig hebben? In welk lokaaltje werd begeleiding gegeven in budgetbeheer – aan mensen die hier niet zo goed in zijn? Kan ik hier ook ’s avonds les krijgen in Spaans of kunstgeschiedenis of regiogeschiedenis – op commerciële basis?


In het besef: als je veel naar je toehaalt, trek je dan niet ander vastgoed leeg?! Als dat andere bestemmingen elders mogelijk maakt: wat geeft het. Maar ook: wat is leuker – intensieve dynamiek op één plek, of een wijk of dorp met hier en daar extensieve reuring?!








De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina