Johan Verstraelen Studentnummer: 838705783 Onderdeel 1



Dovnload 47.51 Kb.
Datum16.08.2016
Grootte47.51 Kb.
Denken over Cultuur

Toetsopdracht 2e semester 2005-2006



Johan Verstraelen

Studentnummer:838705783
Onderdeel 1
In dit opstel bespreek en vergelijk ik de benaderingswijze van Michel Foucault met de opzet van Mieke Bal en tenslotte ook met die van Raymond Corbey. Ik bespreek de auteurs eerst apart en maak daarna een vergelijking.

Michel Foucault is een filosoof die analyseert welke plaats de mens inneemt in de wereld.

De mens als individu wordt opgevat als een subject met wisselende en toevallige elementen in een patroon van sociale, constante betrekkingen. Volgens Foucault is de mens geen wezen waar eenheid valt in te ontwarren. Daarmee zegt hij zoveel als dat groepsvorming een creatie van vele mensen is. Door dat te bestuderen verleg je het accent van het subject naar een benadering die de structuren onderzoekt.

Elk gegeven is bij hem een element van een omvattender structuur. De essentie in zijn betoog is dat we als mens en als individu veel meer sociologisch gedetermineerd worden dan we als zogenaamd vrij denkend en psychologisch wezen wel denken.

Bij hem vindt men een duidelijk uitgesproken identificatie van de structuren der werkelijkheid met die van de taal, met de conventies en met opgelegde structuren. De mens ondergaat een door de maatschappij opgelegde conceptie en heel veel waarheden en waarden hebben een normatief karakter.

Volgens Foucault zal de mens, door disciplinering aan dit normatief concept, als subject verdwijnen door deze opgelegde visie. Dit opgelegd concept stelt dat er tussen de mensen wel een eenheid te ontwarren is. Volgens Foucault is dat niet juist. De mens is geen wezen waar eenheid valt in te ontwarren. We zijn volgens hem allemaal individuen op deze wereld en zij zijn combinaties van posities in uiteenlopende structuren die alle volgens eigen wetmatigheden functioneren. Het unieke van elke mens zorgt ervoor dat er geen essentie van de mens is aan te wijzen. Volgens Foucault is er geen harde kern van de menselijke existentie aan te wijzen. Er zijn geen gemeenschappelijke basisbehoeften en er bestaat ook geen oorspronkelijke ervaring oftewel geen ‘zelf’ dat gerealiseerd moet worden. We leven in feite zonder fundamenten. En dat is juist wat Foucault aan de kaak stelt. Hij maakt er een punt van dat wij namelijk wél de illusie van een fundament of van een eenheid creëren. We zijn individuen die in groepsverband leven en we creëren de illusie dat we een groep zijn en bijgevolg een gemeenschap vormen. We affirmeren ons naar de waarden en normen die in deze illusionaire gemeenschappen gelden en we zijn ons niet bewust van bepaalde onderdrukkingen.

In 1961 schrijft hij Folie et dérasion. Dat handelt over de waanzin en hoe de samenleving daartegenaan kijkt. De centrale stelling is dat hoe langer hoe meer de waanzin, of wat de maatschappij als laakbaar gedrag bestempelt, wordt onderdrukt en als pathologisch gedrag wordt gestigmatiseerd. Ook hier zien we dus dat Foucault tracht te bewijzen dat het gedrag van het individu, hoe anders en ongewoon dat zich ook kan uiten, moet conformeren naar de tragische structuur van de geldende maatschappelijke conventies. In Les mots et les choses uit 1966 schrijft Foucault dat conformeren onbewust gebeurt. Het grondweten, door hem épisteme genoemd, waarop onder andere de menswetenschappen stoelen, zijn denkstructuren waarbuiten men in een bepaald tijdvak niet kan denken en die in dit denken een soort onbewuste wetmatigheid aanbrengen.

Foucault gebruikt ook de tekentheorie, de semiotiek. Hij stelt in deze benadering dat in de Renaissance de drieledige tekentheorie nog intact was. Drieledig houdt hier in dat er de dingen zijn, de conventies en de waarheden en dat er tussen deze drie vroeger nog een eenheid te ontwarren was. Nu echter, worden de betrekkingen tussen de dingen en de verschijnselen onder één kristalheldere taal gebracht die de werkelijkheid representeert en de eenheid van taal en werkelijkheid gaat in onze moderne tijd verloren. Dat verloren gaan van die eenheid is volgens Foucault een gevolg van het ingrijpen van een machtsstrategie. Er zijn belangengroepen die er alle belang bij hebben dat we een eenheidservaring opgedrongen krijgen. De staat die wetten uitvaardigt is daar een voorbeeld van.

Omdat Foucault zoals al gezegd geen aanhanger van een eenheidsbegrip is, kunnen nooit dezelfde waarden voor iedereen gelden. De consequenties van dit denken gaan ver. Het impliceert ook de verwerping van het juridische wetsbegrip omdat er in de strijd om de macht nooit een neutrale instantie kàn zijn. De rechtbank is voor Foucault dus een machtsinstrument in de machtsstrijd van de burgerij tegen het proletariaat. De staat is een doel voor zichzelf en regeringen dienen slechts het behoud en de voortdurende versterking en ontwikkeling van de krachten van de staat na te streven. Toch stelt hij dat niet alleen de burgerij maar zowat iedereen en elke instantie doordrongen is van een zeker machtsstreven. De machtsvorm die aan onze samenleving ten grondslag ligt, is de disciplinering. Foucault's disciplineringstheorie gaat ervan uit dat men op elk moment gezien kan worden en gecontroleerd kan worden. In Surveiller et punir beschrijft hij verschillende bestraffing- en controlemechanismen die dit machtsstreven handhaven. Zo zijn de gevangenis maar ook de medische hulpverlening, de psychiatrie (verfijnde) manieren van disciplinering. Ook de seksuele genoegens worden steeds meer gedisciplineerd en alle seks buiten het burgerlijke, op voortplanting gerichte huwelijk wordt verworpen. De dialoog tussen rede en waanzin is definitief verbroken door de taal. De taal van onder andere de psychiatrie. De redelijke mens, de arts die de waanzin stuurt, creëert een abstracte algemeenheid en aan de andere kant staat de waanzinnige mens die de orde, de fysieke en morele dwang, de anonieme druk van de groep en de verplichting tot conformisme moet ondergaan. Een gemeenschappelijke taal is er niet, of liever, niet meer. Waanzin en daardoor individualiteit, het unieke en ervaringsgerichte van de mens moet het afleggen. Het is geen dialoog maar het is een monoloog van de rede en de taal. Foucault heeft niet de bedoeling van die taal te schrijven. Hij is metaforisch gezegd, voorstander van de archeologie van de stilte!

Het normatieve aspect dat de taal ons opdringt blijkt ook uit de analyses van Foucault. In L'ordre du discours stelt hij dat we niet over alles en niet met iedereen kunnen praten. Een dwingende macht heeft ook invloed op ons waarheidsdenken en op onze taal dat uitsluitingsmechanismen instant houdt. Foucault vindt dat conventies de eigenheid van het individu loochenen. Conventies zijn afspraken van gemeenschappen en een gemeenschap veronderstelt eenheid. Het is die eenheid die er nu juist niet is en de taal is de belangrijkste conventie die door een machtsstreven instant gehouden wordt. De rituelen van het woord, de spreekgemeenschappen, de doctrinaire groeperingen en de sociale toe-eigening kunnen niet los van elkaar gezien worden. Ze grijpen in elkaar en vormen een soort imposante bouwwerken. Het onderwijssysteem legt zich zelf vast, de schrijvers onderwerpen zich aan een systeem, het rechtssysteem en het geïnstitutionaliseerde systeem van de geneeskunde zijn allemaal aan ‘hun’ spreken onderworpen.

Foucault biedt een aantal oplossingen aan. Men moet af van de dwingelandij van de taalstructuren, van de conventies en we moeten ons bewust zijn van de heersende episteme’s en trachten ons daarbuiten te plaatsen. Dat kan volgens hem door het thema van de oorspronkelijke ervaring en van de universele bemiddeling te hanteren. Het zijn manieren om de werkelijkheid van het spreken weg te laten en de ervaring door te laten schijnen en dit ondanks de schijn van het tegendeel wanneer wij in alles de beweging van de logos herkennen die de bijzonderheden tot begrip verheft en het onmiddellijke bewustzijn toestaat uiteindelijk de gehele rationaliteit van de wereld te ontvouwen.

Mieke Bal beweert net als Foucault dat cultuur eigenlijk een kunstmatig eenheidsproducerend product is en dat ze verre van homogeen is. Zij beweert dat deze traditie kunstmatig in stand wordt gehouden en dat ze andere tradities verdringt. Het is volgens haar net onze liberale Nederlandse cultuur die deze traditie van bovenaf in stand houdt. Zij spreekt van neokolonialisme! Om deze stelling te verdedigen opteert zij voor een kritische detailstudie van de Zwarte Piet traditie waarbij ze uitgaat van de praktijkoefening waar de ervaring centraal staat. Aan de hand van foto’s gaat zij individueel te werk. Het individueel bekijken van de foto’s is een performance. Het is een bewuste opvoering gemaakt door een Engelse fotografe, die buiten de Zwarte Piet traditie staat en de Zwarte Piet modellen die binnen die traditie staan. Dat levert een confrontatie op. Ze beseft dus wel dat zo een aanpak resulteert in een aantal dubbelzinnigheden. Wat betekent Zwarte Piet in Nederland? Wat betekent het voor de kunstenaar? Wat betekent het voor mij als onderzoeker? De analyse onderbouwt ze met een historische intro over het hoog- en laagstaande niveau in de schilderkunst en de plaats die zwarten daar in hadden. Elk werk is volgens haar historisch gebonden en sociaal-culturele betekenissen zijn in iedere foto te vinden als imaginaire verbrokkelde herinneringen. Indices wijzen volgens haar op sociale klasse en milieu. De foto herbergt een traditie van portretkunst en theater in zich die foto per foto moeten worden blootgelegd. Zij vindt een identificatie van foto’s , ook al is het partieel, wel mogelijk. Ze hanteert een heterogeen realismebegrip dat de psychische realiteit vastlegt. Mieke Bal gaat ondermeer uit van haar eigen herinneringen en plaatst de Zwarte Piet traditie in een racistisch kader. Vanuit haar eigen ervaringen die ze als kind ondervond, geeft ze meer dan een reflectie weer. Ze tracht namelijk te bewijzen dat er van bovenaf krachten werken die deze traditie in stand houden ten nadele van andere tradities. Racisme is verderfelijk en deze traditie houdt dat mede in stand. De uiteindelijke bedoeling zou moeten zijn om tradities wat kritischer te bekijken door ons over te geven aan welke reflecties allemaal kunnen opborrelen bij een ‘close reading’ van deze traditie.

Het artikel is interessant als reflectie. De vele reflecties die bij Mieke Bal op komen doen je nadenken over deze (mis)gegroeide traditie. Toch vind ik dat er een eigenaardigheid te vinden is in de volgens haar onwetenschappelijke methode. Ze bevindt zich in de cultuur waar de performance afspeelt en ze hanteert daar bij individuele psychoanalytische inzichten en eigen ervaringstechnieken. Zeer subjectieve interpretaties komen bij haar naar boven en de eigenaardigheid zit er in, dat deze individuele interpretaties gekoppeld worden aan sociologische bevindingen. Ze meent echter onbevooroordeeld te werk te gaan en ze tracht definities niet te gebruiken. Dat is niet te rijmen met een veralgemening van een gehele traditiecultuur. Bekijkt men het van een semiotische zijde dan stel ik vast dat ze haar individuele interpretatie en haar ervaring veel te snel veralgemeent tot een door meerdere mensen aanvaarde geldigheid. Dat is mijn inziens niet gerechtvaardigd. Als je zegt dat je onbevooroordeeld gaat werken en geen algemene waarheden of definities gaat gebruiken en je krijgt als lezer het gevoel dat ze dat toch doet dan creëer je ongeloofwaardigheid. Haar benadering zou voor mij veel meer effect hebben als ze die initiële onbevooroordeeldheid overboord zou smijten en toch definities gaat gebruiken. Want in feite doet ze dat nu ook. Ze stelt als hoofdthese immers dat onze Zwarte Piet traditie racistisch is. Is dat onbevooroordeeld? Ze gebruikt ook definities van Hobsbawn en Ranger uit ' the invention of tradition' om te zeggen dat tradities per definitie conservatief zijn.

Antropologie van de antropologie, daar gaat het in de tekst van Raymond Corbey om. Een tweede orderepresentatie dus. Hoe gaan we als wetenschapper om met analysegegevens van een cultuur? Waar hechten we het meeste belang aan? De meeste antropologen geloven in een homo symbolicus mensbeeld. Ze zijn geneigd het meeste aandacht te schenken aan de symbolische of conventionele kant van de cultuur. Het tegengewicht komt van de antropologen als Dunbar en Fox. Volgens hun ervaring ligt de cultuur gewoon in het verlengde van de natuur. Raymond Corbey maakt duidelijk dat de wijze waarop antropologen hun wetenschapstheorie bedrijven, bepaald wordt door persoonlijke en dus individuele, niet op waarheden gestoelde motieven berust. Die motieven blijken dan ook nog eens een product te zijn van de tijdsgeest waarin ze leefden.

De uniciteit van de mens is een visie die zegt dat God zorgde voor de unieke mens. Plato en Aristoteles volgen ook die visie, Descartes en Kant ook. Darwin echter niet en Linaeus ook niet. Die zorgden voor een revolutie en braken met het hiërarchische essentialisme. Zij zorgden voor een paradigmawisseling. Toch blijven veel filosofen vasthouden aan het idee dat er een soort hiërarchie bestaat. De noordamerikaanse traditie (Clifford Geertz en Marshall Sahlins) geeft aan dat wij in een andere wereld leven dan de ons omringende natuur omdat wij gebruik maken van taal en andere tekens. Tekens worden geïnterpreteerd en dus is ‘verstehen’ hier de boodschap en niet verklaren. Franz Boas spreekt over een autonome wetenschap en van lokale talige zingevingskaders.

De gedragsbiologie en de ecologische antropologie benadrukken hoe individuen hun kansen vergroten met bepaalde voortplantingsstrategieën. Voorts hebben ze aandacht voor de biologische basis van agressie en man-vrouw-verhoudingen. Een biologisch, evolutionair en genetisch perspectief vult hier hun blik in.

We merken dus op dat twee tegengestelde visies voor het bedrijven van wetenschap stoelen op een soort geloof van de betrokken wetenschapper. De éne gelooft in de uniciteit van de mens en heel zijn theorie is daar op afgestemd en de ander gelooft in voortplantingsstrategiën en stemt zijn theorie daar op af. Uit het grondslagenonderzoek van Corbey blijkt ook dat geloof dikwijls ingegeven lijkt te zijn door omgevingsfactoren en ook door de cultuur.

Hoe gaan we met deze tegenstelling om? Hilary Putnam stelt een pragmatische aanpak voor, een pragmatisch realisme. De waarheid omtrent wat redelijk en rationeel is, is een lokale aangelegenheid. Het is een intern realisme, namelijk een paradigma dat niet zegt wat waar is maar wat plausibel is binnen een visie. Die visie kan structuralistisch, essentialistisch, categoriserend, functionalistisch, enz zijn. Werkbaar is deze methode zeker, maar ze eist een pluralistische visie en een begrip voor de vaak radicaal tegenovergestelde veronderstellingen.

Als ik de drie auteurs vergelijk krijg ik het volgende beeld. Mijn persoonlijk idee omtrent de analyses van Foucault zijn eerder instemmend met het grootste deel van zijn gedachtegoed. De grootste kritiek heb ik op de hoofdstelling die hij hanteert, namelijk dat er geen eenheid bij de mens te ontwarren is. Intuïtief lijkt mij dat niet helemaal waar. Hij zegt dat het juist deze eenheid is die wij onbewust en onder invloed van een machtsstreven ondergaan en hij propageert de oorspronkelijke ervaring van de dingen. Nu, het is juist mijn eigen ervaring en mijn intuïtie die mij toch een gevoel van eenheid een beetje geven en ik betwijfel dat het volledig op het conto geschreven kan worden dat de gemeenschap of enig machtsteven mijn denken bepaalt. Mijn standpunt is dat als een groep ervaart dat ze een eenheid vormt, of dat nu in stand gehouden wordt door een machtsstreven of niet, dan is er een eenheid. Tenminste voor die leden van die groep. Ook Mieke Bal trekt ten strijde tegen het kunstmatig eenheidsproducerend product dat de cultuur zou zijn. Foucault gebruikt een methodologie die een sociologische beschrijving geeft van de cultuur en Mieke Bal hanteert een tegenovergestelde methode. Via een detailstudie gaat zij op zoek naar reflecties en ervaringen die de eenheid van cultuur in vraag stellen. De eenheid wordt belicht binnen de cultuur en ook van buiten de cultuur. Dat levert een confrontatie op die verhelderend moet werken.

Als je goed duidelijk maakt dat het jouw visie is die je weergeeft en niet veralgemeniseert dan wekken de opgekomen reflecties van haar ook reflecties op bij de lezer. Het wekt een soort 'catharsis' op die Mieke Bal voorstaat. Echter, indien je bij deze reflecties ook gaat veralgemeniseren zonder de lezer een gevoel van gefundeerdheid te geven, gedragen door vele mensen, dan houdt dat volgens mij in dat het gevaar bestaat dat de lezer van haar betoog zich (deels) niet kan identificeren met haar betoog. Haar symbolische invulling achteraf wordt bijgevolg maar ten dele of niet gevolgd. Het gevaar bestaat dan dat je eerder een antireactie krijgt. Een voorbeeld. Ze begint met de ervaring die ze als kind had bij het zien van een Zwarte Piet: angst, rassenverschil, enz... Dat waren haar ervaringen. Mijn ervaring met deze traditie was anders. Voor mij als kind was Zwarte Piet zwart omdat het nu eenmaal zo is. Ik stelde daar geen vragen over, en indien ik het wel zou gedaan hebben dan kan ik mij dat toch niet meer herinneren. Laat staan het antwoord dat ze mij gaven. De enige herinnering die bij deze traditie bij me opkomt, is een emotionele, positieve herinnering.


Mieke bal komt tot een sociologische bevinding via een detailreflectie. Mij lijkt dat niet altijd gerechtvaardigd. Bij de studie over Zwarte Pieten pleit ik voor het ongedwongen laten opkomen van connotaties en reflecties zonder daar moralistisch over te doen of in te passen in enig normatief kader. Mieke Bal's persoonlijke confrontatie met de traditie kan dan ingepast worden in een breder kader, maar dan niet in een kader van ‘waarheid’ maar wel in een kritisch kader waar een waardebepaling echt uitblijft en wel waar het individuele inzicht wordt weergegeven. Enkel zo moet de waardering van een traditie kritisch geëngageerd bekeken worden en de vraag kan dan gerust gesteld worden of de traditie nog wel in ere gehouden moet worden. Dat kan dan gebeuren als vele detailreflecties van meerdere personen tot eenzelfde inzicht leiden. Dan pas zou kan je de studie ‘sociologisch’ rechtvaardigen.

Raymond Corbey gebruikt nog een andere methode. Hij stelt eigenlijk dat de symbolische en metafysische wereld, sociologisch gevormd zoals Foucault aantoont, zich duidelijk plaatst tegenover de ervaring en imaginaire belevingswereld van het individu, dat Mieke Bal gebruikt om kritiek te leveren. Deze dichotomie is ook te vinden in het zoeken naar de waarheid. Waarheid is het streefdoel van iedere wetenschapper en waarheid wordt bepaald door motieven die individueel door het bewustzijn gegenereerd of sociologisch door een groepsdenken bepaald zijn.

Gaat het om het primaat van de geest of gaat het om het primaat van de natuur? Corbey maakt duidelijk dat hoe langer hoe meer het primaat van de natuur zijn rol opeist. De auteur kiest hier voor een dualistische confrontatie. Of men is symbolisch georiënteerd of men is iconisch georiënteerd. Men kan blijkbaar niet en - en standpunten innemen. De auteur kiest samen met Putnam voor een pragmatische omgang met deze filosofische tegenstelling: je stelt je voor de wetenschap pluralistisch op en je stelt je open voor al die visies die op je af komen.

Ik vind deze optie te statisch. Mijns inziens duurt het dan niet lang of de wetenschap komt dan tot stilstand. Mijn idee is dat er al duizenden jaren een overheersing van het symbolisch gedachtegoed heerst en dat we nog maar een goede honderd jaar ons aan het bevrijden zijn van deze hegemonie. Foucault beweert het omgekeerde maar zijn theorie is voor mij op zich al een bewijs van bevrijding. De gedragsbiologie en de ecologische antropologie hebben zeker nog niet alle kansen gehad volgens mij. Dat komt omdat er in de symbolisch beheerste wereld van vandaag nog enorm veel taboes zijn (bijvoorbeeld op vlak van agressie en seksualiteit en macht) die iedereen in meer of mindere mate in zich heeft en waardoor zelfs de meest ‘die-hard’-gedragsbioloog, die de taboes ook niet van zich kan afschudden, niet in staat is de consequenties van een doorgedreven natuurvisie te overzien. Deze taboes zijn onder andere ook door Foucault aangekaart. De ware, natuurlijke, aard van het beestje moet worden ontbloot, maar dan zal er nog heel veel genetisch en fysiologisch en biologisch onderzoek moeten worden gedaan om de complexe chemie van het menselijke lichaam te doorgronden. Ook de werkwijze van Mieke Bal kan hier nuttig zijn. Via heel persoonlijke ervaringen kan men komen tot reflecties en het is dan de gemeenschap die deze reflecties kan beamen en er mee voort gaat of er zich tegen afzet. Hoe komen zinloos geweld, verkrachtingen, pedofilie, bestialiteit en moorden en minder erg, buitenechtelijke verkeringen tot stand? Het zijn volgens mij uitingen van biologisch bepaald gedrag die vragen om reflecties. Duidelijk is dat de publieke opinie nog lang niet alle taboes aankan. Het is trouwens maar de vraag of het goed is dat de symbolische identiteit van een persoon ontmaskerd moet worden ten voordele van alle taboes!

Wanneer Foucault ons er attent op maakt dat voortdurend enig machtsstreven ons denken bepaalt dan volg ik zijn redenering helemaal, maar nuanceer ik enigszins. Wij gaan volgens mij mee in het groepsdenken zolang het ons uitkomt. Uiteindelijk kan het individu altijd uit een gemeenschap treden. Niettemin is het onmogelijk om zich volledig uit de samenleving te plaatsen en men zal zich dan ook altijd naar het machtsstreven moeten schikken. Zelfs een clochard leeft bij gratie van een gemeenschap. Er is volgens mij dan ook een groot verschil tussen de theorie van Foucault en de alledaagse praktijk. In de praktijk kan het individu altijd de illusie scheppen om onafhankelijk en vrij te zijn zonder zich te conformeren aan de groep. Die illusie kan men niemand ontnemen maar die illusie is altijd gebonden aan het individu. Treedt men met zijn illusie of met zijn ervaring naar buiten door bijvoorbeeld cultuurreflecties zoals Mieke Bal dat doet dan gelden de regels van de groep. Er bestaat dus een geestelijke werkelijkheid maar ik denk niet dat we ooit in staat zijn deze volledig kenbaar kunnen maken.

De metafysica die van het groepsdenken uitgaat incorporeert volgens mij dus ten dele de psychologie van het individu. Freud ontdekte het klare en het verdoken bewustzijn en een hele tijd ging de aandacht naar de innerlijke werkelijkheid en de expressie. Zijn dat geen metafysische verklaringen voor een biologisch verschijnsel? Via empirie, gevoel en ervaring zoeken we volgens mij naar een metafysische betekenis. Kunnen we ons gevoel theoretiseren op een andere dan talige en dus metafysische manier ? Ik denk het niet. Rekening houdende met mijn bevindingen zal ik in mijn cultuurwetenschappelijk kader altijd een sociale factor inbouwen. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat je via individuele reflecties niet tot wezenlijke culturele inzichten kan komen. Het wil wel zeggen dat het inzicht dat is ontstaan nooit een product is van jezelf als individu, maar dat de inzichten ten dele sociaal gedetermineerd zijn. Mieke Bal heeft dat volgens mij ook zo verstaan want ze geeft haar eigen visie weer, maar ze geeft ook de visie weer van de fotografe die buiten de traditie staat die toch ook gebonden is aan haar culturele identiteit en waar onvermijdelijk ook verbindingen zijn met onze Nederlandse (of in mijn geval Belgische) cultuur. Raymond Corbey heeft dat ook begrepen. Ook hij erkent de imaginaire wereld die biologisch zou zijn bepaald en plaatst die tegenover de normatieve stelling van de uniciteit van de mens. Deze in de semiotiek vaak gebruikte tegenstelling moet volgens mij dan ook steeds duidelijk te zien zijn als je een cultuurwetenschappelijk referentiekader opbouwt.


Conclusie
Corbey is een voorstander van pluralisering. Dit woord houdt een paradox in. Elk individu kan in se denken wat hij wil. Mieke Bal interpreteert de Zwarte Piet foto's helemaal anders dan ik dat doe. Op deze wereldbol zijn er zes miljard meningen die echter niet bestudeerd kunnen worden omdat een visie nu éénmaal in de hersenen zit en moet worden omgezet in een taal, in een conventie dus. De pluralisering van visies die we dàn bestuderen zijn gewoon conventies en daarmee zijn we weer bij Foucault aanbelandt die de eenheid van die conventies loochent.
Omschrijving van cultuur van Friedrich Nietzsche uit Oneigentijdse Beschouwingen, Eerste Stuk ‘David Strauss, de belijder en de auteur’, Amsterdam 1983, p. 12:
Cultuur is vóór alles eenheid van artistieke stijl in alle vitale uitingen van een volk. Veel kennis en geleerdheid is echter noch een noodzakelijk cultureel middel, noch een teken van cultuur en gaat desnoods uitstekend samen met het tegenovergestelde daarvan, barbaarsheid, dat wil zeggen: stijlloosheid of een chaotisch mengelmoes van alle mogelijke stijlen.”

Dit stuk is oorspronkelijk verschenen in 1873.
Uit deze omschrijving interpreteer ik dat Nietzsche de gedachte aanhangt dat de vitale uitingen een eenheid van een volk moeten vormen. Het lijkt mij dat Nietzsche een soort gedetermineerdheid bij individuele vitale uitingen terugvindt. Kennis en geleerdheid schuilt niet in de metafysica maar uit zich via het menselijke bewustzijn dat cultureel of barbaars kan handelen zoals zijn vitale uiting het hem ingeeft. Stijlloosheid of een chaos lijkt precies op een teruggrijpen naar de natuur. Het lijkt mij dus dat hij kritiek levert op de metafysica en dat hij via de geleerdheid en de kennis zijn plaats in de natuur moet trachten terug te vinden.

Onderdeel 2 van de toetsopdracht:
Het woord cultuur is een veelgebruikt begrip en het is niet altijd even duidelijk wanneer iemand over cultuur spreekt, wat hij dan denkt. Een cultuurwetenschapper moet er dus op bedacht zijn dat wat hij persoonlijk zelf onder cultuur verstaat niet altijd overeenkomt met de in de cultuur gebruikte notie van cultuur. De omschrijving van cultuur is niet eenduidig en de betekenis verschuift steeds. Een cultuurwetenschapper moet dan ook oog hebben voor antropologische, psychologische, sociologische aspecten en nog vele andere facetten die de cultuur bepalen. Door te kijken naar de cultuur kunnen we al een aantal zaken bemerken. Welke gebruiken en rituelen zien we in deze cultuur? Welke details vallen op in de cultuur? Hoe gaat de cultuur om met symbolen? Wat is voor hen het object van onderzoek? Welk referentiekader hanteert de cultuur die we onderzoeken? Is het referentiekader waarheidsgericht of symbolisch of is het een uiting van ons klaar bewustzijn en intuïtie? Het zijn allemaal vragen die ons moeten leiden naar de grondslagen van die cultuur. Die grondslagen geven ons een analyse en dan kunnen we kritiek of een rechtvaardiging leveren. Vervolgens kan dat dan uitmonden in een reflectie die aanleiding kan geven aan andere cultuurwetenschappers om ook te reflecteren.

Mijn cultuurwetenschappelijk referentiekader:


Er zijn nog steeds veel mensen die het begrip cultuur normatief invullen. Een soort van beschavingsstreven met een met zorg en elitair gedragen betekenisgeving kan dan in dit normatief kader geplaatst worden. Onder cultuur verstaan deze mensen gewoonlijk de kunsten, onderwijs, wetenschap en maatschappelijk werk. Cultuur en onderwijs vormen geestelijke waarden die weerstand kunnen bieden tegen de achteruitgang van de maatschappij, gekenmerkt door een toenemende materiële welvaart, een gebrek aan inzet, een materiële welvaart en het gebrek aan oriëntatie van onze jeugd, opkomst van het egoïsme en de alles versmachtende verderfelijke massacultuur.enzovoort. Het hoeft natuurlijk niet zo negatief door te klinken. Men kan natuurlijk erg normatieve waarden aanhangen zonder ze direct uit te dragen naar anderen. Toch is een hiërarchische opvatting van cultuur aanwezig. Ik heb persoonlijk daar geen voorkeur voor. Ik ben persoonlijk voor een neutralere en socialere opvatting dat cultuur niet opvoedend moet zijn. Zonder te vervallen in populisme wijs ik enig elitair cultuurbegrip strak van de hand. In mijn visie moet een cultuurwetenschapper bezig zijn om signalen op te pikken en die signalen kunnen evengoed afkomstig zijn van zogenaamde elitaire cultuur als van de massacultuur, maar ten derde kunnen die signalen evengoed komen van zeer specifieke uitingen van cultuur die niet normatief zijn en een teken kan zijn van een zeer individuele expressie. Het heeft volgens mij dan ook geen belang of die signalen overeenkomen met de 'waarheid'. Persoonlijk hecht ik het meeste belang aan theorieën waarbij cultuur op een sociologische manier geanalyseerd wordt en waar de symboliek en de waarheden die binnen die cultuur heersen worden bestudeerd. Alles draait er natuurlijk om welke betekenis je geeft aan het begrip cultuur. Persoonlijk denk ik dat het het zinvolst is om cultuuruitingen in algemenere, maar daarom wel meer te bediscuteren termen te bestuderen. Was het Wittgenstein niet die zei dat we gevangenen zijn van de taal? Ik vrees dat iedere persoonlijke expressie uiteindelijk dan ook altijd opgaat in een classificatie - een naamplaatje krijgen van de groep - omdat we nu eenmaal ons naar buiten toe uiten op manieren die door de groep zijn bedacht. Ik heb de ervaring en het gevoel dat we als mens met onze onzekere persoonlijke gevoelens de veiligheid van de groep opzoeken en dat we ook niet zonder kunnen. Dat groepsgevoel is voor mij belangrijk. Maar daarmee wil ik niet gezegd hebben dat het altijd om een grote groep gaat. Neen, het gaat in mijn geval om mijn directe familie. Als ik nadenk over mijn eigenheid dan vindt mijn ratio dat ik helemaal geen Vlaming of Belg of Europeaan of blanke of man of een dertiger of een OU-er of wat dan ook ben. En toch, als België een voetbalmatch speelt tegen Nederland voel en ervaar ik mij ineens wel als een Belg. De tegenstelling tussen gevoel en verstand is voor mij wezenlijk en dat is belangrijk in het opbouwen van een cultuurwetenschappelijk kader.
Een vertrouwde omgeving biedt een veilig gevoel van welbehagen en geborgenheid . Het is dat wat zeker is, wat vast staat en wat een houvast biedt. Alles wat nieuw is, kan gevoelsmatig gezien worden als een bedreiging voor de zekerheid en veiligheid die velen trachten te bekomen. Toch is het voor velen ook een rationeel streefdoel om vernieuwing, een verandering na te streven. Vooruitstreven heet dat dan. Het is alles wat toch een zekere spanning teweeg brengt, alles wat de vertrouwde wereld enigzins destabiliseert. De kern van mijn cultuurwetenschappelijk referentiekader is dat in bijna iedere cultuur de indeling geborgenheid - vooruitstrevendheid een rol speelt. Iedereen streeft naar een veilige nestwarmte en groepsverbondenheid waar het gevoel van het individu zich goed voelt, maar anderzijds ook naar distinctie en bijgevolg ook naar macht. Want macht is distinctie. Distinctie of verschil tussen mensen creëert, zoals de volksmond het zegt, een maatschappelijke ladder. Het is in mijn referentiekader dus duidelijk niet een of-of tegenstelling tussen de wereld van de zintuigen en het gevoel tegenover de symbolische wereld van de conventies. Het is in mijn referentiekader altijd een en-en standpunt. Objectiviteit laat ik in mijn referentiekader dus achterwege. Wat men denkt, is steeds een product van opvoeding en eigen individualiteit of eigen gevoel. Eén vaststaand cultuurbegrip hanteren heeft volgens mij dan ook geen zin. Het eigen unieke cultuurbegrip wordt beïnvloed door een cultuurbegrip dat zelf op losse schroeven staat, want gevormd door allemaal unieke maar beïnvloede cultuurbegrippen die wederzijds elkaar beïnvloeden. Dat heet dan postmodernisme. Het is een constant verschuiven van de waarheid en je kan alleen maar vaststellen en reflecteren.
Bij het hanteren van een cultuurwetenschappelijk referentiekader moet het voor mij duidelijk zijn dat waarheden tijd- en plaatsgebonden zijn. Onder meer Foucault en Bourdieu hebben mij geleerd dat we bedacht moeten zijn op het feit dat veel wetenschappers om oneigenlijke redenen aan bepaalde theorieën vasthouden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan status, carrière, standing, eer, enzovoort. We moeten dan ook oppassen voor de schijnbaar mooi gesloten alles verklarende theorieën en hun uitgelezen gezelschap van protagonisten. Al deze visies over cultuur dagen de kritische denkers uit en zij streven naar een vernieuwd cultuurbeeld waarbij plaats moet worden gemaakt voor deze denkpistes die niet in een normaal wetenschappelijk patroon passen. Misschien is dat volgens mij ook niet helemaal zo. Namelijk, de disciplinering van ideeën tot begrippen, die vervolgens door auteurs tot basis van het beschrijven van de werkelijkheid worden genomen en in het commentaar eindeloos worden herhaald, is de kern van de vertoning die wij wetenschap noemen! Zo stelt Foucault het toch. Maar anderzijds is het aanvaarden van theorieën van iemand als Foucault of Bourdieu zelf al een begin van disciplinering en eindeloze herhaling. Tja, volgens Foucault bestaan er geen essenties maar dat alleen al uitspreken is een essentie. Kortom, waarschijnlijk kunnen we niet anders dan een cultuurwetenschappelijk referentiekader hanteren waar anderen zich achter kunnen scharen. Een volledig waardenvrij cultuurbegrip, niet beïnvloed door wat dan ook, is bijgevolg niet mogelijk, denk ik. Gevolg is dat je door zelfanalyse het eigen referentiekader kritisch kunnen kaderen in een ruimere denktraditie. Alleen zo bied je trouwens een houvast voor de lezer van je onderzoek.
Huizinga – Colinwood
Huizinga is een geschiedkundige die reflecteert. Details moeten aanschouwelijk zijn om tot een historische begripsvorming te kunnen komen. De historicus moet een ethisch doel nastreven om een aanschouwing van de waarheid te kennen. Dat nastreven van dat ethisch doel is ook doordrongen van een soort weemoed. Enigzins belerend wijst hij op de gevaren van de mechanisering van de maatschappij en de degeneratie van de maatschappij. Er overheerst dus een normatief beschavingsbegrip bij hem. Het is echter geen normatieve code die als een norm opgelegd wordt door de maatschappij. Nee, het is eerder een individuele ethische houding met aandacht voor het leven zelf, de ervaring van bijvoorbeeld het spel en de gedachten die men moet aannemen. Het historisch verstaan is, net als het onderzoek naar het spel, ingegeven door een " instromen van een geest ". Het lijkt mij een zoeken om te kunnen ontsnappen aan de gedetermineerdheid die volgens hem de moderne crisistijden overheersen en die door hem niet positief beoordeeld worden. De degeneratie van bijvoorbeeld de katholieke eenheidswereld speelt Huizinga ook parten. Hij denkt dat het anders moet. De spelende mens maakt deel uit van het beschavingsidee van Huizinga. Via het spel kan je positief bijdragen tot de beschaving. Het spel is een uiting waarmee geen direct belang gemoeid is maar dat wel de gemeenschapsbanden versterkt. Huizinga wijst er op dat via het spel de creativiteit wordt vergroot en zodoende wordt de mens niet door anderen 'ingevuld'. Toch is Huizinga geen fervente tegenstander van wat hij de wereld van de mythen noemt, de staatsinstellingen. Spelregels zijn dan een goede aanvulling voor de wetten en regels. De beschaving moet komen van mensen met een eigen hartstocht voor de kunst, de ervaring en het gevoel. Huizinga was als historicus dus uit op een zoektocht naar het 'vreemde'. Het vreemde is volgens hem een ongedifferentieerde eenheid met een eigen specifieke onderlaag waarop een beschaving is gebouwd. We moeten met zijn allen op zoek naar deze vreemde wereld.
Collingwood is een tijdgenoot van Huizinga. Hij hanteert echter een niet zo normatieve betekenis van beschaving. Bij Huizinga vinden we aan de ene kant nog de barbarij van de symbolisch gedetermineerde maatschappij welke verantwoordelijk was voor onder andere de wereldoorlogen en daartegenover plaatst hij de wereld van de gewaarwording. Colinwood hanteert deze absolute dichotomie niet dat hij historisch monisme noemt. Hij heeft meer oog voor de procesvorming van een beschaving. Hij hecht meer belang aan de relatieve betekenis van het begrip beschaving en barbarij. Iedere maatschappij staat vanuit zijn standpunt op een bepaald moment ergens op de schaal tussen het absolute eindpunt van beschaving en het absolute nulpunt van barbarij. Echter een bepaalde schaal hanteren is volgens hem niet mogelijk. Vanuit het standpunt van beschaving nummer één is beschaving nummer twee altijd een barbaarse en omgekeerd. Verder zegt hij dat iedere beschaving in feite de barbarij voorbij zijn, anders is het geen beschaving. Bij Colinwood overheerst eigenlijk de gedachte dat iedere beschaving het begrip beschaving zelf inhoudelijk invult. We kunnen bijgevolg geen normatief kader ophangen zoals Huizinga dat doet maar we kunnen enkel kijken hoe andere beschavingen het begrip beschaving invullen. Toch kan je volgens Colinwood wel idealen in een beschaving ontdekken. In elke beschaving vind je gerealiseerde idealen maar ook de erkende maar niet-gerealiseerde idealen die hij dan toch als vorm van barbarij opvat. In onze westerse wereld zijn deze niet-gerealiseerde idealen bijvoorbeeld de rechten van de Mens. Het bewustzijn binnen de eigen beschaving moet volgens Colinwood een kritische houding aannemen tegenover deze niet-gerealiseerde idealen. Huizinga hanteert een ijkpunt. Colinwood niet. We leven per beschaving in een wereld van vooronderstellingen die onderling incommensurabel zijn.



De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina