Johannes de doper: profeet ná mozes en vóÓr mohammed



Dovnload 31.83 Kb.
Datum16.08.2016
Grootte31.83 Kb.
JOHANNES DE DOPER: PROFEET NÁ MOZES EN VÓÓR MOHAMMED
De betekenis van Johannes de Doper in de trialoog tussen Joden, christenen en islamieten
0. Inleiding
1. Johannes’ invloed
2. Zijn optreden en prediking
3. Zijn zending door God
4. Zijn komst voor Jezus uit
Samenvatting
Conclusie

0. Inleiding


Ruim 20 jaar geleden werd te Southampton de jaarlijkse conferentie gehouden van de Internationale Raad van Christenen en Joden. Op nadrukkelijk verzoek van een aantal moslims werd daar destijds voor het eerst een nieuw soort commissie ingesteld. Deze moest de tweezijdige dialoog tussen Joden en christenen uitbreiden tot een driezijdige dialoog, een zogeheten trialoog, tussen Joden, christenen en islamieten
Zo'n trialoog doet stellig meer recht aan de feitelijke godsdiensthistorische situatie dan de wat beperkte westerse dialoog tussen Joden en christenen alleen. Komt het op ontmoeting en vergelijking aan, dan zijn er immers geen twee, maar drie grote schriftreligies die allerlei punten van verwantschap in traditie en leer hebben: het Jodendom, het christendom en de islam. Alle drie erkennen zij de grote waarde van Mozes en de betekenis van Jezus. Het Jodendom verwijt de christenen echter dat zij het monotheïsme bedreigen door Maria's zoon als Góds zoon te belijden. Ditzelfde verwijt komt ook van de kant van de islamieten. Terwijl de Joden blijven staan bij Mozes, gaat de islam echter verder tot de grote profeet Mohammed. Het is tussen hen een verschil over de voortgang van de profetie. Tussen hen beiden en het christendom staat echter de erkenning van een mens, Jezus van Nazaret, als `meer dan een profeet', als werkelijk God, Immanuël.
Met welk recht verheft Hij zich boven Mozes en Mohammed? Mag een mens zich aan God gelijk maken? Mist Hij niet zijn profeet, zoals bij de Joden de Allerhoogste zijn profeet heeft in Mozes en bij de islamieten in Mohammed?
Met het oog op deze vragen die zowel van de kant van de Joden als van de zijde van de islamieten worden gesteld aan de christenen, wil ik graag uw aandacht vragen voor de betekenis van het optreden van Johannes de Doper voor de trialoog tussen Joden, christenen en islamieten.
We komen dan te staan voor een man van God die in zijn tijd een onvoorstelbaar grote invloed heeft gehad op het Joodse volk.

1. Johannes' invloed: het volk in de ban van een profeet!


Johannes deed vanuit de woestijn een woord uitgaan tot allen. Meestal zijn het maar weinigen die naar een profeet willen luisteren. Het opvallende bij Johannes is echter, dat zijn woord uit de verlatenheid in korte tijd zo'n geweldig beslag op het hele volk heeft gelegd. Dit was uniek, wanneer je het vergelijkt met de geschiedenis van de profeten in het Oude Verbond. Johannes’ stem bereikt in korte tijd de uithoeken van het land en alle lagen van de maatschappij. Hij brengt ieder ook in beweging. Plotseling staat heel het volk, van grens tot grens en van hoog tot laag, in het licht van deze woestijnbewoner. Hij krijgt ieders aandacht, men loopt rond hem te hoop en hij maakt op het volk als geheel diepe indruk.

Tijdens Jezus' leven op aarde was Johannes de Doper voor de mensen (ook na zijn onthoofding) een veel gezaghebbender figuur dan Jezus zelf. De mens uit Nazaret stond in het licht van de profeet uit de woestijn. Na Pinksteren gaan echter velen in Jezus geloven: Hij groeit in aanzien en zijn licht neemt zo toe, dat het licht van Johannes verbleekt. Er vindt dan een soort profetenverduistering plaats. Ook wanneer dit geheel in de lijn lag van Johannes'prediking (,,Hij moet groeien, ik moet afnemen''), neemt dit toch niet weg dat een historische perspectief-vervalsing dreigt. Nu Christus als de verhoogde zon der gerechtigheid hoog aan de hemel schijnt, lijkt het licht van de bleke maan van beperkte betekenis. Toen Jezus echter in de nacht van zijn vernedering over de aarde ging, werd het tafereel helder belicht door het licht van de volle maan: Johannes de Doper!

En Jezus wilde ook in deze belichting staan. Johannes was zijn eigen voorloper.

2. Zijn optreden en prediking

2.1 Stem in de woestijn
Johannes kwam tot het volk als een woestijnprofeet. En als prediker verliet hij deze omgeving niet, maar hij liet de mensen uitgaan in de steppe om hem te kunnen beluisteren (Mt.3,1.5).

Deze presentatie is uniek. Men kende in die tijd wel de rebellenleiders of profeten, die het volk meenamen in de woestijn om daar een verdere actie voor te bereiden (verg. Hnd.21,38), maar hier is een profeet die woont in de wildernis en die geen moeite doet, de mensen op te zoeken in hun steden of op te halen uit hun huizen. Zelfs de kleding en het voedsel van Johannes ondersteunen de presentatie: hij leeft als was hij een bedoeïen.

Mensen moeten huis en woonplaats verlaten en symbolisch terugkeren naar de verlatenheid van de woestijn. De profeet roept het volk zo tot verootmoediging. Ieder moet zijn verworvenheden opgeven. Er zit niets anders op dan te gaan gehoorzamen aan een stem in de steppe!

Johannes is zo een profeet die het volk als het ware tot een nieuwe exodus leidt. Eens had Mozes het volk uitgeleid uit Egypte en zijn opvolger Jozua had het volk binnengeleid in Kanaan: de Jordaan viel droog om het volk vrije toegang te geven. God heette hen welkom door het water van de rivier tegen te houden: met droge voeten kwamen ze aan in het beloofde land. Maar door de eeuwen heen heeft men het steeds weer verzondigd en verbeurd, die verblijfsvergunning. Tenslotte ging het volk in ballingschap. Een deel mocht weer terugkeren. Al eeuwen wonen ze nu weer rond de tempel in Jeruzalem. Alsof het zo hoort. Maar nu in de dagen van Johannes moet men moet symbolisch alles wat na de intocht werd opgebouwd en dat na de ballingschap weer werd hersteld, achterlaten, tot en met de tempel toe, en men moet zich hulpzoekend en berooid tot God wenden in de woestijn. En daar moet men als het ware zijn verblijfsvergunning inleveren en zich buigen onder het water van de grensrivier.

Het eerste woord van de stem past hier bij: ,,Doet boete'' (Mt.3,2). Johannes treedt op als was hij een zendeling voor de heidenen. Als een aardschok gaat zijn boodschap door het volk: bekering is nodig, ook voor de Joden! Zijn doop in de Jordaan vraagt verootmoediging en wordt een boetedoop genoemd (Mc.1,4; Lc.3,3; verg.Mt.3,11). Het wordt een begrip voor de mensen: ,,De Boete''. Het volk Israël dat moet uitgaan naar de woestijn, wordt de grond onder de voeten weggenomen: een nieuwe grond moet het zoeken!

Johannes' optreden is allereerst nieuw als een grote unieke Boetebeweging voor iedereen. Deze woestijnprofeet doet het volk beseffen dat het, ook als nageslacht van Abraham en ondanks de offers in de tempel, algehele amnestie nodig heeft wanneer de HERE nu tot zijn volk komt. Vereist wordt als het ware een nieuwe geboorte! Het volk – zoals het is – kan ondanks veel goede werken niet voor de HERE God verschijnen. Hij zou hen verteren. Ze moeten zich verootmoedigen wanneer ze zich willen voorbereiden op de komst van de grote Wetgever en Rechter van deze wereld.


2.2 Heraut van Gods komst
Bij deze boetedoop past een perspectief: het is een doop tot vergeving van de zonden (Mc.1,4; Lc.3,3). De bedoeling is niet dat deze doop zélf een reinigende werking heeft, maar dat men zich door het horen naar Gods stem in de woestijn voorbereidt op het deel krijgen aan de amnestie voor schuldigen. Bij zijn komst zal God immers niet alleen het kaf met vuur verbranden, maar ook het graan binnendragen in zijn schuur. Hij wil mensen onderdompelen in de heilige Geest: zo loutert en heiligt Hij zondaren.

In Jesaja 40 is het opklinken van de stem in de woestijn verbonden aan de belofte dat de HERE zelf zal verschijnen (Js.40,5.9). Hij komt de schulden wegdoen (Js.40,2) en zal het gehavende volk als een Herder weiden (Js.40,10-11). De gemeenschap tussen de heilige God en het zondige volk wordt voorgoed veiliggesteld!

Johannes kondigt dan ook aan, dat het rijk van de hemelen vlakbij is (Mt.3,2). Wanneer de Rechter komt, breekt voor hen die nu boete doen de tijd van de genade aan en dus ook de tijd waarin zij Gods wereld zullen binnengaan. Het zou onjuist zijn, de prediking van Johannes geheel te zetten op de noemer van `het rijk Gods'. Slechts één keer valt deze term in verband met de Doper. In alle evangeliën vinden we echter de prediking van een nabije Persoon. Er is Iemand nabij die Johannes zal overtreffen: Hij zal niet met water maar met de heilige Geest dopen (Mt.3,11; Mc.1,7-8; Lc.3,16-17; Joh.1,26-27.33). Doordat God zelf nu komt om te oordelen en om zijn Geest uit te delen, kan ook gezegd worden dat nu het hemelrijk nabij is. Deze realiteit is het gevolg van de aankomst van de hemelse koning. Hij is maar niet `een' sterkere dan Johannes: Hij is dé Sterkere (Mc.1,7; Lc.3,16). Johannes is op dit moment de meest imponerende profeet aller tijden, maar God alleen is alle profeten te sterk. En deze Meerdere nadert! Johannes doopt allereerst om Iemand aan Israël te openbaren (Joh.1,31).

3. Gezonden door God zelf

Johannes de Doper sloeg in als een meteoriet. Raadselachtig en groot stond deze onbekende woestijnbewoner opeens als profeet in het centrum van Israëls aandacht. Ontzag voor zijn onverwachte verschijning viel op de mensen. Het is alsof het hele volk wordt opgenomen in een nieuw krachtenveld. In die dagen richtten allen de aandacht op de toekomst die Johannes aankondigde.
3.1 De profetie van Zacharias
Ten antwoord op vele vragen (Lc.1,66) heeft vader Zacharias al in het begin een profetie over zijn laatgeboren zoon mogen uitspreken. Johannes zal een ,,profeet van de Allerhoogste'' worden genoemd. Hij zal ,,voor de Heer uitgaan om de weg te bereiden''. Dit gebeurt doordat het volk leert beseffen dat de weg naar de toekomst alleen ontsloten wordt door Gods amnestie (Lc.1,76-77).
3.2 Het getuigenis van Jezus

Ook het getuigenis van Jezus over Johannes de Doper wijst hem aan als een van God gezonden verschijning. Met nadruk verklaart Hij: ,,Amen, Ik zeg u: onder hen die uit vrouwen geboren zijn, is er niemand opgestaan groter dan Johannes de Doper'' (Mt.11,11a; verg. Lc.7,28a).

Jezus typeert Johannes als een profeet. Hij is immers, indien men het wil aannemen, ,,Elia die zou komen'' (Mt.11,14). Jezus sluit hier aan bij de boodschap van Gabriël. Johannes is de beloofde profeet die voor de Here zelf zal uitgaan ,,in de geest en de kracht van Elia''. We lezen in Maleachi 4,5 (in NBV 3,23): ,,Zie, Ik zend u de profeet Elia, voordat de grote en geduchte dag van de HERE komt.'' Het optreden van deze profeet zal zijn als meeuwen die voor de storm uitvliegen. Wie het signaal hoort (hier is Elia!) kan weten dat God zelf in de buurt is (,,...opdat Ik niet kom en het land tref met de ban''). De wetgeleerden wisten daarom dat aan de heilstijd de komst van een Elia vooraf moest gaan (Mt.17,10). Jezus is het die deze erenaam aan Johannes, de door de leiders miskende, toekent (Mt.17,11-13). Deze naamstoekenning aan de profeet Johannes heeft voor iedereen die het wil opmerken een signaalfunctie met betrekking tot Jezus zelf! Wanneer Johannes de Elia is die zou komen, is Jezus de Here God in eigen persoon!

Ook uit Jezus' getuigenis blijkt dat de verklaring voor het raadsel Johannes de Doper niet gezocht kan worden in het Jodendom van die dagen: het gaat hier om een initiatief van God, ooit al in zijn naam voorzegd door Maleachi.

Nu lezen we in Matteüs 11,13: ,,Alle profeten en de wet profeteerden tot (heoos) Johannes’’. Dit moet wel betekenen, dat wet en profeten tot en met Johannes namens God profeteerden over het komende rijk van God. Het vers is redengevend bij het vorige vers: ,,vanaf de dagen van Johannes tot nu toe staat het hemelrijk onder druk en mannen van geweld slepen het weg'' (Mt.11,12). Onder de ,,dagen van Johannes'' kunnen we hier de periode verstaan waarin hij vrijuit optrad als profeet in Israël. Toen zijn activiteiten werden stilgelegd door de arrestatie, begon de tijd dat het hemelrijk onder druk staat: Johannes, maar ook Jezus, worden belaagd. Voor zover Johannes als profeet optrad onder het volk rekent Jezus hem tot het slot van wet en profeten (hij is het sluitstuk van de beloofde Elia, die nog te elfder ure zou worden gezonden). De tijd van lijden (gevangenschap en dood) die daarop volgde valt echter al samen met de tijd van Christus en in zoverre behoort de lijdende Johannes bij de nieuwe tijd van Gods ontferming.

Johannes de Doper als actief profeet is de dubbele punt achter het Oude Testament. Jezus' uitspraken zijn hier nogal schokkend voor joodse luisteraars. Wet en profeten zijn voor hen een al lang afgesloten boek. Jezus zegt nu echter, dat wet en profeten een geslóten boek blijven, wanneer men niet doorluistert tot de laatste zegsman, Johannes de Doper. Hij is geen product van zijn tijd, hij is de laatste bazuin van wet en profeten. Johannes is het laatste woord van de Schriften die men gewend is te lezen. Wie oog heeft voor de wet, spitse zijn oor voor deze profeet (Mt.11,15)!

4. Gezonden voor Jezus van Nazaret uit
4.1 Wegbereider voor Gods sandalen
Johannes is de profeet die de weg gereedmaakt voor de komst van de HERE zelf. Toch wordt dit alles reeds in de primaire prediking gecombineerd met een menselijke trek. Johannes zegt dat hij het niet waard is om zelfs maar de schoenriem van de Komende los te maken (Mc.1,7) of zijn sandalen achter Hem aan te dragen (Mt.3,11).

De aankondiging van Gods eigen komst gaat gepaard met de suggestie van een geschoeide menselijke verschijning. Deze mysterieuze combinatie sluit echter aan bij wat Johannes reeds van huis uit wist. Hij verwachtte God in menselijke gestalte: dat blijkt ook bij de doop van Jezus. Johannes heeft, terwijl hij toch Gods weg kwam voorbereiden, geen enkele moeite om een geschoeid mens uit Nazaret aan te wijzen als degene die na hem komt (Joh.1,27) en die met de Geest zal dopen (Joh.1,33-34). Hij had ook al van tevoren tegen zijn leerlingen gezegd, dat er na hem een man zou komen (Joh.1,30).

Deze concrete verwachting van Johannes blijkt ook, wanneer Jezus komt om zich onder te laten gaan in de Jordaan. Het is voor de Doper dan direct duidelijk, dat nu zijn Meerdere voor hem staat. Daarom weigert hij aanvankelijk deze vernederende ceremonie op Jezus toe te passen (Mt.3,14). Hij wist dat hier een `mens uit God' voor hem stond (verg. Mt.1,18: Maria's zwanger-zijn uit de heilige Geest werd bekend).

Het geheel van Johannes' prediking maakt duidelijk, dat hij vanaf het begin heeft geweten, dat de Here God tot Israël zou komen als de zoon van een menselijke vrouw. Het volk Israël had via Jesaja weet van de belofte van een Immanuël, een Kind dat uit een vrouw geboren zou worden en dat men zou noemen ,,wonderbare raadsman, sterke God, eeuwige vader, vredevorst'' (Js.7,14; 9,5). Johannes wist van huis uit hoe Gabriël aan Maria had toegezegd, dat Jezus dit kind zou zijn (Lc.1,32-33). Daarom is hij de wegbereider voor God, de Koning die komt op sandalen. Het dogma van de incarnatie is geen constructie achteraf, maar een openbaring voor de Messias uit!


4.2 Voorganger in de dood
Het lijkt erop, dat Johannes' prediking min of meer is gesmoord door een vijandelijke macht. Hij die mensen deed ondergaan in de Jordaan, gaat zelf ten onder in de kerker van Herodes Antipas. De aanblik van zijn bebloede hoofd op de schotel van Herodias en Salome lijkt een anticlimax voor zijn imponerende optreden. Verliest zijn werk hiermee achteraf niet de geloofwaardigheid?

Jezus zelf grijpt echter niet in wanneer Johannes als een machteloze wordt vernederd en ter dood gebracht. Hoewel Hij in die tijd een geweldige macht over alle demonen ten toon spreidde in Israël, heeft Hij tegen het lot van Johannes zelfs niet geprotesteerd. Het lijkt alsof er in zijn ogen niets vreemds gebeurt met zijn voorloper.

Jezus heeft zelfs gezegd, dat het geweld jegens Johannes typerend is voor de weg van het koninkrijk. De leiders van het joodse volk beramen Jezus' dood: zij gaan met degene die na Johannes kwam hetzelfde doen wat Herodes met de voorloper deed! De nederige presentatie van het rijk maakt dit kwetsbaar en brengt het binnen het bereik van de geweldenaars (Mt.11,12)! Zo is het echter de bedoeling van God: zoals zij de heraut niet gespaard hebben, zo zullen ze de Zoon niet sparen (Mt.17,12; 21,33-46). Zo wordt Johannes de Doper door zijn gevangenschap en dood een stille getuige voor de weg die gegaan zal worden door degene die achter hem aan komt! Johannes is een voorloper tot in de gewelddadige dood: Jezus zal daarin na hem komen als de Sterkere die weer opstaat, de zonde van de wereld wegneemt, het gericht voltrekt en met de Geest van God het volk overspoelt. Zoals Paulus, de gevangene van Christus, een voorbode zal zijn voor wat de kerk op aarde staat te wachten, zo is Johannes een teken voor de weg van de Christus: onder water in de Jordaan, op weg naar ondergang in de dood. Ook het dogma van de satisfactie is geen constructie achteraf, maar een formulering van wat zich al aftekende in het patroon van de voorbode.

5. Samenvatting


Wanneer Jezus begint met zijn optreden onder de Joden omstreeks het jaar 30 van de eerste eeuw van onze jaartelling staat hij onder een bijzondere belichting. Het recente optreden van de woestijnprofeet bij de Jordaan heeft bij het hele volk een nieuwe en bijzondere verwachting gewekt, zoals men die in deze vorm tot voor kort niet kende binnen de joodse religieuze wereld. Het volk werd voorbereid op de komst van zijn God!
Het is dan ook niet voor niets dat Jezus zich tegenover het volk meer dan eens heeft beroepen op het getuigenis van Johannes. Het volk had die profeet in hoge ere en Johannes getuigde dat de komende God zelf is. Het is geen aanmatiging wanneer de vernederde zoon van God, Jezus geboren uit de maagd Maria, zich met God gelijkstelt. Zijn gestalte leert ons juist de Vader kennen in al zijn glorie en genade.

6. Conclusie: ,,...en Johannes is zijn profeet!''


We zijn gestart met vragen die zowel van de zijde van de Joden als van de zijde van islamieten worden gesteld: `Met welk recht verheft Jezus zich boven Mozes en Mohammed? Mag een mens zich aan God gelijk maken? Mist Jezus niet zijn profeet, zoals bij de Joden de Allerhoogste zijn profeet heeft in Mozes en bij de islamieten in Mohammed?’.

Belangrijk voor het antwoord op deze vragen is Johannes de Doper. Jezus is groot (Lc.1,32) en Johannes is zijn profeet (Lc.1,76)! ,,Jezus is groot'': die belijdenis wordt verwoord in de oudste christelijke geloofsbelijdenis, het apostolicum. Het zou goed zijn, wanneer christenen er vaker aan toevoegden: ,,en Johannes is zijn profeet''. De rechtvaardiging van het christendom tegenover het latere niet-christelijke Jodendom en tegenover de nog later opgekomen islam ligt mede in het getuigenis van de grootste profeet die God ooit heeft gezonden. De christelijke religie zou zich in de ontmoeting met Joden en islamieten meer dienen te beroepen op de profeet van het christendom, Johannes in de woestijn. Jezus zelf beroept zich op het getuigenis van de Doper (Joh. 5,31-47). Hij komt niet ,,in zijn eigen naam'': zijn paspoort is getekend door Mozes en Johannes! Christelijke theologie kan niet zonder deze profeet en christelijke apologie zou bij hem moeten beginnen. Het is niet toevallig, dat Joden hem uit hun geheugen hebben verwijderd, hoewel hij behoort tot het voorchristelijke tijdvak in hun geschiedenis en dat de Koran deze profeet wel met ere vermeldt (Soera 3,38-41; 6,85; 19,2-15; 21,90), maar niet als de Doper of als de getuige van Gods zoon.


De rechter in Lessings toneelstuk Nathan der Weise (1779) zag drie koningszonen voor zich staan. Ieder droeg zijn eigen ring. Wie droeg de ware? Deze rechter kon niet kiezen uit de drie gelijke ringen. Hij laat daarom ieder maar voor zichzelf de zegen van zijn eigen ring bewijzen. Hiermee leidt Lessing in de tijd van de Aufklärung een nimmer eindigende trialoog in. Men kan daar iets goeds van zeggen: beter een eindeloze trialoog dan gewelddadige beslissingen met bloedige kruistochten, een zesdaagse veldtocht of een dodende jihad. En kon de rechter wel ooit verder komen? Bestaat er wel een criterium op grond waarvan hij had kunnen kiezen? Aan het einde van deze lezing over de grootste profeet Johannes de Doper zou mijn antwoord zijn: had Lessings rechter maar wat beter gelet op het wat uitgesleten, maar authentieke keurmerk in de éne ring!

Johannes Doper: profeet ná Mozes en vóór Mohammed







De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina