Kuifje bij de Pharao’s, vorm en kleur in de westerse kunst



Dovnload 18 Kb.
Datum27.08.2016
Grootte18 Kb.
Kuifje bij de Pharao’s, vorm en kleur in de westerse kunst
Ik heb altijd gedacht dat de Egyptische kunst doods en statisch was. En ik had me dan ook voorgenomen om tijdens mijn reis naar Egypte niet beinvloed te worden. Door de stijl van de reliefs op de tempels en de grafkamers. Die rare platte mannetjes met brede schouders en hoofden en profile zouden iemand die gelouterd is in de westerse kunstgeschiedenis niets meer te zeggen hebben. Kunst die duizenden jaren volgens de zelfde formule gemaakt is, dat kan in de ogen van een modern kunstenaar voor wie vernieuwing op de eerste plaats komt, weinig meer brengen. Ik heb mij vergist. In bepaalde zin is de Egyptische kunst – vooral ook de schilderkunst – rijker en dieper dan bijvoorbeeld de Chinese, waarbij innovatie ook al niet zo centraal staat.
In de Chinese kunst is virtuositeit het vitale thema. Voor een Chinese schilder is een voorstelling iets als een muziekstuk dat oneindig ten gehore gebracht kan worden en dat met de virtuositeit en de vaardigheid van de kunstenaar een andere en diepere betekenis kan krijgen. Niet voor niets staat zowel in de Chinese als de Egyptische traditie de schilderkunst in nauwe relatie tot het schrift. Waar de Chinese kunst echter haar inspiratie vooral haalt in het landschap en de flora, heeft de Egyptische diepe wortels in het afbeelden van dieren en mensen. De menselijke gestalte ofwel de tot mens geworden god speelt een hoofdrol, juist daar waar in China het afbeelden van de mens tot de laagste vorm van beeldende kunst gerekend werd.
In het eerste deel van mijn reis liep ik van grafkamer naar tempel en was natuurlijk wel geraakt door de overweldigende hoeveelheid kleurige voorstellingen, maar ik had nog niet het idee dat hier iets te halen viel. Totdat ik in het uiterste zuiden van Egypte in de tempel van Abu Simbel kwam. Deze tempel is sowieso een van de mooiste die bewaard is gebleven en is oorspronkelijk waarschijnlijk door lokale handwerkslieden onder leiding van architecten uit het Noorden gebouwd. Wat opvalt bij de wandversieringen in vooral de eerste hal is een zekere on-Egyptische, Nubische, invloed. Er zijn strijdtaferelen afgebeeld, dorpen, rivieren en wegen en het geheel maakt een veel lossere indruk dan de mathematische ordering van de afbeeldingen van tempels van Karnak en Edfu. Als toeschouwer ben je geneigd dit als een afwijking of een terugval te zien, maar wie er over nadenkt ontdekt dat ons hier een blik gegund wordt op de essentie van de Egyptische kunst. Deze is immers in wezen Afrikaans.
Er woedt in de Europese kunst een lange strijd tussen vorm en kleur. Via Vasari is ons een anekdote overgeleverd van Michelangelo: deze laatste bracht een beleefdheidsbezoek bij Titiaan en de oude meester toonde de beeldhouwer zijn meesterwerk, de Venus. Michelangelo was beleefd bewonderend maar op de terugweg liet hij Vasari weten, die Titiaan schildert wel mooie kleuren maar hij kan niet tekenen en kleur is niet belangrijk. ‘’Kleur is voor vrouwen’’. Wie het werk van Michelangelo bekijkt ziet ook de hand van een schilderende beeldhouwer, een groot colorist kan hij niet genoemd worden. Men hoeft maar naar het beeld van de jonge David te kijken of naar het hoofd van Mozes om te beseffen dat Michelangelo geobsedeerd was door vorm. Michelangelo stileert, hij vertekent figuren, blaast spierpartijen op tot bijna onmenselijke proporties. Dat alles staat ten dienst van het spel van de lijn en de elegante vorm.
Het verhaal van de kleur - dat begint bij de Byzantijnse ikonen en via de exuberantie van de Middeleeuwen langs Rubens en Delacroix zijn hoogtepunt vindt bij de impressionisten en Van Gogh - is al vele malen verteld. Maar het verhaal van de vorm en de lijn heeft een veel minder duidelijke geschiedenis. Vorm en lijn zijn in de Westerse kunst tot 1900 altijd gezien in het licht van de droom van de ideale verhoudingen uit de Griekse kunst. De rechte lijn, de gulden snede, de lansdrager van Polycletes, dat was het ideaal. Zelfs Oosterse invloeden als de Japanse houtsneden konden in de negentiende eeuw relatief gemakkelijk in het ideaal worden ingepast en uitmonden in een pseudo-stijl als de Art-deco en de Jugendstil.
Rond 1900 lijkt met het kubisme een volkomen nieuwe (en aan de Westerse kunst vreemde) invloed binnen te dringen. Het is bekend dat Picasso zich in een doek als ‘’Les Demoiselles d’Avignon’’ heeft laten inspireren door Afrikaanse maskers. In eerste instantie lijkt deze kunst rauw, verwrongen, ziek, primitief en erotisch. Vanuit de ogen van de classisist is het anti-kunst. Het is een kunst die bereid is met de realiteit als uitgangspunt figuren tot in het absurde te vervormen.
Dit lijkt een breuk met de traditie, die vanaf het begin bij de oude Grieken de kunst gezien heeft als een streven naar ideaalbeelden en ideale verhoudingen, naar sierlijkheid. Tot dan toe had er in de Westerse kunst een huwelijksband bestaan tussen wetenschap en kunst. De wetenschap onderzocht de structuur van de realiteit en de kunst verifieerde de door de wetenschap gevonden wetmatigheden, door ze om te zetten in schoonheid. Hoogtepunt van deze verbinding is de ontwikkeling van het perspectief in de Renaissance. Deze geeft de schilder de mogelijkheid de werkelijkheid zo dicht te benaderen dat het verschil tussen realiteit en afbeelding bijkans wordt opgeheven. De grove maskers van Picasso - die overigens reeds aangekondigd worden in de tekeningen van Jeroen Bosch, Toulouse Lautrec en Gauguin – lijken deze harmonie wreed te verstoren. Men zou met Nietszche kunnen zeggen dat in de 19e eeuw het pendulum van de schilderkunst te ver doorgezwaaid was naar het Apollinische en dat in de schilderijen van de Fauvisten de Dionisische razernij haar rechten weer komt opeisen. Dit is een min of meer geaccepteerde interpretatie van de Westerse kunst, maar in Egypte werd mij duidelijk dat het verhaal veel verder terug gaat en dat wij nog steeds het slachtoffer zijn van een beperkte provinciale blik op onze eigen kunstgeschiedenis. Men ziet de kunst als een klokje dat door de oude Grieken wordt opgewonden, tweeenhalf millennium heeft doorgetikt en aan het begin van de 20e eeuw, wanneer alle kracht uit de veer is, in stukjes uiteen valt. Wie echter aandachtig naar de Egyptische reliefs en de papyri kijkt, beseft dat de Griekse kunst uit een bron drinkt die veel ouder is en uit Egypte en Azie stamt en wie de Egyptische kunst bekijkt ziet ook Afrikaanse wortels. Misschien gaan zij wel terug naar bronnen die gelijk oorspronkelijk zijn met het onstaan van de mens als soort, op het Afrikaanse continent. Daarmee wordt een artistiek historisch perspectief geschetst, vergeleken waarmee de tijdspanne waarin de zogenaamde Westerse kunst zich ontwikkeld heeft, slechts klein is. In dit licht is de doorbraak van Afrikaanse vormgeving in het begin van de 20e eeuw.niet zozeer het ontdekken van een nieuwe bron van inspiratie en nog veel minder een ‘’terugval’’ tot een woeste en ongebreidelde natuurstaat, maar veeleer een herorientatie op de wortels van de kunst.
In de oude Faraonische kunst, in de Afrikaanse kunst, maar ook in de grotten van Lascaux, kan men een principe van vormgeving herkennen dat vreemd is aan veel van wat we in de Westerse kunst als norm zijn gaan beschouwen. Figuren worden tot in het absurde uitvergroot, dier- en mensfiguren gaan naadloos in elkaar over. We zijn geneigd voor dit soort afbeeldingen de term karikatuur te beschouwen maar dat doet geen recht aan wat er werkelijk gebeurt. Een karikatuur is een farce, een foefje, een klucht terwijl de crux van dit - wat ik voor het gemak maar even het Afrikaanse vormgevingsprincipe noem – is, dat de afbeelding van een object de essentie van dat object beter weergeeft dan het object zelf.
Vergelijk de lansdrager van Polycletes, met een beeld van Ramses II voor de tempel van Abu Simbel. De lansdrager is een ideaalbeeld, het is de grootste gemene deler van alles wat goed en schoon is aan jonge mannen. Het is op zich niet zo moeilijk ons voor te stellen welk proces de beeldhouwer gevolgd heeft voor het ontwerp van het kunstwerk. Je begint met een paar mooie jonge modellen, probeert die zo volmaakt mogelijk af te beelden en gaat dan de “foutjes” wegwerken. De Griekse kunst is daarmee een kunst van benadering. Een echte rechte lijn bestaat niet in de werkelijkheid, maar door een oneindig proces van correcties van fouten kunnen we het ideaal benaderen. In de potentiele oneindigheid van dat proces, ligt een deel van de trancendentie die deze kunst in zich draagt.
Neem nu het beeld van Ramses II. Ook hier is een ideaalbeeld weergegeven. Ook hier is er een vorm van transcendentie, maar niet door een oneindig proces van vervolmaking. De ogen zijn te groot, de voeten ook, de oren van het beeld zitten op de verkeerde plaats, de Egyptische kunstenaar stapt onmiddellijk weg van de realiteit en vervormt het object tot iets dat meer de essentie van het afgebeelde weergeeft dan de werkelijkheid zelf. De beelden van Ramses in Abu Simbel geven zijn koningsschap beter weer dan dat de levende mens , waarvan de mummie zich nog in het museum van Cairo bevindt, ooit zou hebben kunnen doen.
Hier openbaart zich een fundamenteel verschil tussen Griekse en Egyptische kunst. In de Griekse kunst is de kunstenaar slaaf van het ideaal, hij kan het slechts benaderen. In de Egyptische kunst is de kunstenaar meester van het ideaal, hij maakt het. De griekse kunst is op weg naar de werkelijkheid. Voor de egyptische kunstenaar is het een vertekpunt. Dit is een van de redenen dat Plato in zijn ideale staat uiteindelijk geen rol weggelegd zag voor de kunstenaars. Omdat zij slechts schijn konden weergeven, zouden ze de mensen toch maar in de war brengen. De Egyptische machthebbers zouden vreemd hebben opgekeken van dit idee.
Wie open staat voor de idee van vormgeving die de essentie van het object beter weergeeft dan het object zelf, gaat niet alleen de Egyptische kunst maar ook onze hedendaagse kunst met andere ogen bezien. Een van de kenmerken van Egyptische kunst is het bestaan van vormgrammatica’s, die een nagenoeg onbeperkte reproductie van kunstvoorwerpen mogelijk maakt. De menselijke figuur moest afgebeeld worden met het hoofd en-profile, de schouders en-face, de heup en de benen weer van opzij gezien.

Het is het statische karakter van deze kunst dat ons tegenstaat. Dit moet ons echter niet blind maken voor de ongelooflijk vitale vormgevingsprincipes die ten grondslag liggen aan deze afbeeldingen. Bijna nergens in de geschiedenis zijn op zo speelse maar toch ook krachtige manier vogels, bloemen, krokodillen, ganzen, nijlpaarden, koeien en paarden geschilderd. De Egyptische kunstenaar zoekt naar eenvoudige schema’s die het mogelijk maken om een willekeurig dier snel en efficient weer te geven. Deze schemata - die overigens ook in de Chinese en Japanse kunst een belangrijke rol spelen - geven de schilder een ongekende vrijheid in het vertellen van verhalen.


In de twintigste eeuw dringen dit soort vormgevingsprincipes onverwacht weer op in de Westerse kunst. Tekengrammatica’s hebben ook in de Westerse kunst alrijd bestaan, men vindt ze in de kunstenaarshandboeken (bijvoorbeeld het trucje om een engelengezicht te tekenen met vier rondjes). In de vertekende gezichten van de kubistische portretten weerspiegelt zich de ambitie zich van de werkelijkheid meester te maken in plaats van haar te benaderen. Vreemd genoeg heeft die opleving maar kort geduurd. Misschien komt dit, omdat de kunstenaars vooral de vervorming, de lelijkheid hebben benadrukt. Hun schilderijen stralen een ongebreidelde primitieve kracht uit die door veel mensen niet als “beschaafd” wordt gezien. Misschien is dat de reden dat het kubisme alweer gauw verdrongen wordt door het modernisme van de Stijl en Bauhaus, dat met zijn waardering voor geometrische constructies in essentie Grieks is. Voor zover ik kan nagaan heeft deze korte oprisping van, wat men zou kunnen noemen Afrikaans vormgevingsprincipes, relatief weinig sporen achtergelaten in de 20e eeuwse kunst. Ze is niet tot bloei kunnen komen omdat de schilderkunst in de 20e eeuw onder haar eigen gewicht nagenoeg bezweken is en een avontuur van zelfonderzoek is begonnen dat - volgens sommigen - zelfs tot de dood van deze kunstvorm heeft geleid.
De historicus die over een paar eeuwen naar de schilderkunst aan het eind van het tweede millennium terugkijkt, zal echter constateren dat het met de malaise in de kunst wel meeviel. In de zogenaamde “high-art” voor de elite heeft het principe van de vorm geen rol van betekenis gespeeld, maar in de rest van de samenleving is het alom tegenwoordig. De tekenaars van cartoons en strips, Kuifje, Donald Duck, Mickey Mouse, Pokemon , zij zijn de werkelijke erfgenamen van onze Afrikaanse voorouders. Een striptekenaar moet simpele vorm-grammatica’s bedenken om figuren te ontwikkelen die maximale zeggingskracht hebben en die met minimale middelen getekend kunnen worden. Donald Duck is meer eend dan welke eend ook en Kapitein Haddock is meer mens dan wijzelf.
Rest ons nog de vraag waarom dit soort vormgevingsprincipes in de 20e eeuw door de elite niet zijn geëxploiteerd. Dat is een complex probleem, waar ongetwijfeld het laatste woord nog niet over gezegd is. Maar twee antwoorden zijn in ieder geval de moeite van het onderzoeken waard: het eerste antwoord is dat deze principes wel geëxploiteerd zijn maar door de verkeerde elites, en dan kunnen we denken aan de kunst van de Nazi’s en het Sovjet-realisme. Het tweede antwoord is dat onze werkelijkheid de laatste 150 jaar zo snel veranderd is dat de kunstenaars (nog) niet de tijd hebben gekregen om hun vormgrammatica’s aan te passen. Een kunstenaar die in de 19e eeuw een machthebber wilde verheerlijken, schilderde een man op een paard. Hij greep daarmee terug op een beeldtaal die zijn wortels heeft in de afbeeldingen van de strijdwagens van de farao’s, de Alexander-sarcofaag en de schilderijen van DaVinci en Rubens. Wie in de 20e eeuw een generaal wil schilderen moet een manager achter een bureau ten tonele voeren en de klassieke beeldtaal van de schilderkunst is daarvoor ten enenmale ongeschikt.
Delacroix kon de revolutie nog voorstellen als een vrouw die met wapperend vaandel de horden aanvoert. Maar de beelden van Lenin die hetzelfde tracht te doen, komen ons licht belachelijk voor. In de 20e eeuw heeft zich op elk terrein van het leven tussen de mens en de hem onringende realiteit een machine geplaatst. De visuele karakteristiek van de wereld van alledag is de laatste 200 jaar zo fundamenteel van aard veranderd, dat de kunst nog geen taal heeft kunnen ontwikkelen die haar essentie adequaat weergeeft. Of zo'n taal mogelijk en hoe die er dan uit zou moeten zien is een fascinerende en open vraag.



De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina