Kunst met Europese dimensie. Vlaamse wandtapijten en Italiaanse Renaissance



Dovnload 31.72 Kb.
Datum19.08.2016
Grootte31.72 Kb.
Kunst met Europese dimensie.Vlaamse wandtapijten en Italiaanse Renaissance.
Guy Delmarcel
Het Vlaamse wandtapijt werd eertijds eens gedefinieerd als het « mobiel fresco van het Noorden » : zoals de Italianen hun wanden versierden met schilderijen, zo maakten de Vlamingen grote figuratieve weefsels, die de wanden konden bedekken, en die het grote voordeel hadden dat ze mobiel waren. Men kon ze ophangen of wegnemen naargelang van de behoeften, men kon ze gemakkelijk vervoeren van een woonst naar de andere. Ze vormden cycli van vier wandtapijten of meer, waarop verhalen uit de wereldliteratuur werden afgebeeld. Door hun hoge kostprijs (ontwerp, karton, weefsel met wol en zijde, ook dikwijls goud- en zilverdraden) waren ze voorbehouden aan de rijksten der aarde, die hen dikwijls gebruikten als symbolen van hun macht. Wandtapijten behoorden tot de « ars maior » en dit tot de Franse Revolutie. Van de 14de tot de 17de eeuw lag het epicentrum van de productie in de Zuidelijke Nederlanden, nadien kwam de concurentie van het buitenland (Gobelins, Beauvais).

In de hiërarchie van de plastische kunsten neemt het wandtapijt sedert de 19de eeuw ten onrechte een te bescheiden plaats in , weggeduwd in de « toegepaste kunsten » zoals meubilair, zilver, ceramiek enz. . Sedert een kwart eeuw is een herwaardering aan de gang, door publicaties en door tentoonstellingen.


In deze lezing willen wij het internationaal karakter van deze kunstvorm aantonen in de 15de en de eerste helft van de 16de eeuw, en wel door de wisselwerking tussen Italië en de Zuidelijke Nederlanden.


  1. Het Quattrocento en de wandtapijten uit het Noorden

Recent onderzoek heeft nogmaals beklemtoond dat de « Bourgondische » kunst, deze van het Noorden en van Bourgondië, hoog gewaardeerd werd in Italië, waar in het « Quattrocento » ( « vierhonderd » = 15de eeuw, 1400-1500) reeds de nieuwe vormen en normen van de Renaissance tot ontwikkeling kwamen. Aan de Italiaanse hoven kocht men niet alleen shcilderijen van de Vlaamse Primitieven ( Van der Weyden, Memling, Van der Goes), maar ook de grote series wandtapijten uit Atrecht en Doornik, nog helemaal in laatmiddeleeuwse stijl :



Geschiedenis van Troje , bij Federico da Montefeltro in Urbino :

Geschiedenis van Alexander voor Filips de Schone , ook bij de Sforza in Milaan :

Trajanus en Herkenbald ,naar Rogier van der Weyden, bij Alfonso d’Este in Ferrara :

Anderzijds gaven de Italianen zeer vroeg reeds opdrachten aan de noordelijke weefateliers om eigen thema’s, zelfs naar eigen ontwerpen, om te zetten in textiel

Giovanni de’ Medici in Florence:

1453 reeks van Trionfi te Brugge

1459 Zeven Deugden, via Tommaso Portinari
Maar al vlug volgen de de eerste ontleningen aan de Italiaanse kunst in het Vlaams wandtapijt:

Inhoudelijk : Trionfi van Petrarca, 1504 Isabella van Castilië (New York)

Formeel : Pietà van Perugino (Brussel)

Triomf der Deugden : danseressen naar Mantegna ( Brussel )



2. Revolutie: de bestellingen van paus Leo X Medici
Met de opkomst van de grote kunstenaars van de Hoogrenaissance (da Vinci, Rafaël, Michelangelo) zal de esthetiek van de plastische kunsten een nieuwe wending nemen, die enkele eeuwen zal voortleven. Ook de Vlaamse wandtapijtkunst weerspiegelt die evolutie.
Een voorloper is het Laatste Avondmaal naar Leonardo da Vinci, voor 1514, geweven in opdracht van koning Frans I van Frankrijk. (Vaticaan)
Paus Leo X Medici zal enkele zeer belangrijke series laten weven in Brussel, in het atelier van Pieter van Aelst, en dit naar ontwerpen van de Italiaanse grootmeesters:

De Akten der Apostelen, naar kartons van Rafaël en diens atelier voor de Sixtijnse Kapel, 1514-1516-1521(Vaticaan; kartons in Londen, Victoria & Albert Mus.)

De Kinderspelen naar ontwerp van Giovanni da Udine en Tommaso Vincidor da Bologna, 1520-(nu verloren)

De Grotesken , naar ontwerp van Gian Francesco Penni en Giovanni da Udine, 1517-1520 (Windsor Castle)


3. Verspreiding van de “bottegha” van Rafaël , na 1520
In 1520 sterft Rafaël onverwachts op 37 jaar . Zijn medewerkers verlaten Rome na een tijd, o.m. na het beleg en de verwoesting van 1527 door de troepen van Karel V . Hun nieuwe opdrachtgevers gebruiken deze hoogbegaafde artiesten als architecten en algemene decorateurs en, maar ook als ontwerpers van wandtapijten, die allen in Brussel geweven worden. Twee voorbeelden :

Perino del Vaga trekt naar naar Genua, bij Andrea Doria (1528-1537)

Grotesken Doria (Amsterdam, Hamburg enz)

Apollo en de Vier Seizoenen (Sint Petersburg)

Aeneas ( Madrid, Palermo, Wenen, Milaan)
Giulio Romano gaat naar Mantua, bij Federico Gonzaga (1524- 1546)

Daden en triomf van Scipio Africanus, met G.F. Penni, 1528-1535 (Madrid)


4. Een case study van Italiaanse opdrachtgevers : de Gonzaga’s
Vertrekpunt : de aankoop van het wandtapijt De Triomfstoet uit de serie Fructus Belli, voor de K.M.K.G Brussel (1977)
De Gonzaga en Giulio Romano als hun designer.

Federico Gonzaga, eerst markies , dan (1530) hertog van Mantua, stelt Giulio Romano (+1546) aan als universiele ontwerper: architectuur en fresco’s van het Palazzo Te, zalen in het Palazzo Ducale. Hijzelf en zijn jongere broers , Ercole (kardinaal) en Ferrante (generaal der keizerlijke troepen) bestellen eerst ter plaatse bij Nicolaas Karcher, een uitgeweken Brusselse wever, nadien rechtstreeks te Brussel, talrijke series naar modellen van Italiaanse artiesten in het zog van Rafaël en Romano.




Eigenaar/opdrachtgever

Naam van de serie

Artiest, plaats, datum,(localisatie)

Federico (1500- 1540)

markies, (1530) hertog van Mantua


Kinderspelen




Naar Giulio Romano ,1539-,

Atelier Nicolaaas Karcher, Mantua

( één stuk : Rome, Ac. de France)

Ercole (1505-1563), Kardinaal,


1540-61: regent v.Mantua

Kinderspelen


Idem

(Lissabon/Milaan)



1559: Kandidaat paus

1561: Legaat Concilie van Trente



Akten Apostelen

Naar Rafaël , voor 1557,

at. Van Tieghem Brussel

(Mantua, Pal. Ducale)


Ferrante (1507-1557)

Legeraanvoerder Karel V

1546 - 54 goeverneur Milaan

heer van Guastalla



Cephalus & Procris

Italiaanse schilder ? 1534/1549 ?

Brussels atelier

(Vatikaan)




Aeneas


Perino del Vaga, 1531-36/ 1549

at. Cornelis de Ronde Brussel

( Madrid/Milaan/Palermo ?)





Mozes

School van Rafaël, 1540-50

at. Dermoyen , Brussel (Châteaudun)






Fructus Belli


Romano/ G.B. Lodi, 1545-1549

at. Baudouyn Brussel ,

( Ecouen – Chichester- Brussel)





Kinderspelen

G.B. Lodi ? 1552-1557

At. de Pannemaker, Brussel

( Italiaanse privé – coll.)

Statistieken : inventarissen van Ercole en Ferrante : samen 286 wandtapijten

Tot op heden teruggevonden : 53 ( of 18, 5 %)

Voor verdere lectuur
Birgit Franke & Barbara Welzel (ed.), Die Kunst der burgundischen Niederlande. Eine Einführung,

Berlijn, Reimer Verlag, 1997, 235 p. en 100 afbn.


Marina Belozerskaya , Rethinking the Renaissance. Burgundian Arts across Europe ,

Cambridge University Press, 2002, 382 p.


Paula Nuttall, From Flanders to Florence. The Impact of Netherlandish Painting 1400-1500,

Yale University Press, 2004, 307 p.


***
Anna Rapp Buri & Monica Stucky-Schürer, Burgundische Tapisserien, München, Hirmer Verlag, 2001, 488 p.
Campbell (Thomas P.) ed. et alii, Tapestry in the Renaissance. Art and Magnificence, (tentoonstellingscat. ) , New York , The Metropolitan Museum of Art – New Haven & London, Yale Univ. Press, 2002, 594 p.
Clifford M. Brown & Guy Delmarcel , Tapestries for the Courts of Federico II, Ercole and Ferrante Gonzaga . 1522- 1563, Seattle -London , College Art Association of America , 1996, 239 p.
Guy Delmarcel ‘Fructus Belli: Brusselse wandtapijten en Italiaanse Renaissance bij de Gonzaga's’, Bulletin van de Kon. Musea voor Kunst & Geschiedenis, Brussel, , 60, 1989, p. 159 - 201.




De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2019
stuur bericht

    Hoofdpagina