Les : Literatuur "sprookjes" Doelstellingen



Dovnload 54.8 Kb.
Datum23.07.2016
Grootte54.8 Kb.

Les : Literatuur "sprookjes"

Doelstellingen

Sprookjes verbinden ons met eerdere generaties door overleving.

Sprookjes helpen ons nadenken over de huidige situaties waar wij verzeild in raken.

Magie neemt prominente plaats in sprookjes.

Sprookjes kunnen lezers voor het maken van oorspronkelijke kunst werken inspireren.

Materialen


Papier

potloden


Stappenplan


  1. Lees of luister het sprookje "Van de visser en zijn vrouw" van Grimm.




  1. Bespreek welke 3 wensen de magische vis mocht vervullen. Waren die wensen voor hemzelf, voor iemand anders of voor anderen in de rest van de wereld? Bedenk nu zelf 3 nieuwe wensen, één in elk van deze categorieën. Bespreek de redenering die achter elke keuze ligt.




  1. Bespreek de opmerkingen van de visser; "Dat gaat niet goed, dat gaat nooit goed, keizer dat is onbeschaamd, de bot zal ‘t eindelijk moe worden." Wat bedoelde hij daarmee en waar is hij bang voor?




  1. Bespreek of dit een sprookje met een moraal is. Kan een sprookje meer dan 1 levensles hebben? Bespreek de mogelijkheden..



Het begrip moraal (of zeden) geeft de handelingen en gedragingen aan die in een maatschappelijke context als correct en wenselijk worden gezien. Het filosofisch vakgebied van de ethiek richt zich op de vraag 'wat is een goede moraal?'. Een universele moraal heeft de pretentie altijd en overal te gelden. Iets is immoreel als het ingaat tegen de wetten van de ethiek. Iets is amoreel als het niets met goed of kwaad te maken heeft.

Soms wordt het begrip moraal ook gebruikt in de betekenis van de zedenles. De moraal is dan het motief van een verhaal, de achterliggende gedachte of aanleiding. Motieven worden in elk soort literatuur gebruikt, ingebed in de tekst, vaak op het eerste zicht niet te herkennen, tenzij je het verhaal ontleedt. Oudere voorbeelden zijn de parabel en het sprookje, maar ook in recente vormen, zoals stripverhalen, wordt een moraal ingebracht. Een eenvoudig voorbeeld geldt de recente verhalen van Suske en Wiske, die dikwijls over de natuur en haar bescherming gaan.



  1. De leerlingen zijn nu bekend met het sprookje "Van de visser en zijn vrouw". Lees of luister nu naar het sprookje "De drie gouden haren". Zie de overeenkomsten en verschillen tussen de 2 verhalen. Houd daarbij rekening met de volgende elementen:

    1. Magie

    2. Helden

    3. Harde of gemene karakters

    4. Zachte of onschuldige karakters

    5. Goede en slechte daden

    6. Het moraal of de levensles die het sprookje je leert

  2. Verdeel de leerlingen in kleine groepjes. Vertel de leerlingen dat ze nu verschillende Grimm-sprookjes met dezelfde levensles hebben gelezen. Vroeger werden deze verhalen mondeling doorverteld en langzamerhand zijn de verhalen veranderd. Laat de kinderen nu een eigen variatie hierop bedenken. Te denken valt aan:

    1. Wat had de visser in "van de visser en zijn vrouw" nog meer kunnen vangen in plaats van een magische vis?

    2. In "de drie gouden haren"; wat als de koning een koningin was en de baby een jongen in plaats van een meisje

  3. Laat de kinderen hun eigen "nieuwe" sprookje voorlezen of publiceren in de schoolkrant.


Van de visser en zijn vrouw








De gebroeders Grimm - KHM 019

Verteltijd: 20 minuten
Er was eens een visser en z’n vrouw, die zo arm waren, dat ze alleen maar in een pot konden wonen, vlak aan zee. De visser ging elke dag hengelen; en dan hengelde hij en hengelde hij maar.

Zo zat hij ook eens bij zijn hengel en keek steeds in ‘t blanke water, en hij keek en keek. Daar dook de dobber diep onder, en toen hij ‘m ophaalde, had hij een grote bot. Toen zei de bot tegen ‘m: "Hoor jij es visser," zei-d-ie, "laat me leven, een echte bot ben ‘k toch niet, ik ben een betoverde prins. Wat had je eraan als je me dood maakte? Lekker ben ik toch niet, zet me weer in ‘t water en laat me zwemmen." "Nou," zei de man, "zoveel woorden hoef je ook niet vuil te maken; een bot die praten kan, die zou ‘k ook liever maar laten zwemmen."

Meteen zette hij de bot weer in ‘t blanke water, de bot dook onder en liet een lange streep bloed achter zich. Toen stond de visser op en ging naar z’n vrouw in de pot. "Man," zei de vrouw, "niks gevangen?" "Nee, “ zei de man, "een bot gevangen, die zei – een betoverde prins was-ie, toen liet ik ‘m maar weer zwemmen." "Heb je dan geen wens gedaan?" zei de vrouw. "Nee," zei de man, "wat zou ik nu wensen?" "Ach," zei de vrouw, "wat is dat nou, altijd in zo’n pot te wonen, je had toch wel ‘n vissershutje kunnen wensen. Kom ga ernaar toe, en roep ‘m; zeg ‘m, we wilden zo graag ‘n klein hutje hebben – dat doet-ie vast." "Ach," zei de man, "moet ik er dan weer op uit?" "Och," zei de vrouw, "je had ‘m toch gevangen, je hebt ‘m weer laten zwemmen – hij doet ‘t vast. Vooruit, ga meteen." De man wou nog niet echt, maar hij wilde z’n vrouw ook niet tegenwerken, en daarom ging hij weer naar de zee.

Toen hij daar kwam, was de zee helemaal groen en geel en goor – niet meer zo blank als eerst. Hij ging er bij staan en zei:

"Mannetje, mannetje Timpe Te,
botje, botje in de zee,
mijn vrouwtje die heet Ilsebil,
ze wil niet zoals ik wil."
Daar kwam de bot aanzwemmen en zei: "Nou, wat wil ze dan?" "Och," zei de man, "ik had je immers gevangen – nou zei m’n vrouw, ik had wat moeten wensen. Ze wou niet meer in die pot wonen. Ze wil ‘n hut." "Ga maar," zei de bot, "ze heeft ‘m al." De man ging weer weg, en de vrouw zat niet meer in die pot, er stond nu een hut, en de vrouw zat voor de deur, op ‘n bank. Toen nam z’n vrouw hem bij de hand en zei: "Kom d’r maar in; kijk, dat is toch veel beter." En ze gingen naar binnen, en in de hut was eerst een kleine gang, en een klein mooi kamertje en ‘n opkamer en daar stond voor elk ‘n bed, en d’r was een keuken en ‘n kelder, alles op z’n mooist, en gereedschappen, tin, en koper, en alles wat er bij hoort. En d’r achter een plaatsje met kippen en eenden, en nog ‘n tuintje met groente en vruchtbomen. "Nou?" zei de vrouw, "is ‘t niet mooi?" "Ja," zei de man, "zo moet ‘t blijven, dan kunnen we echt gezellig leven." "Dat kan je denken," zei de vrouw. En ze aten wat en gingen naar bed. Zo ging het acht dagen, en veertien dagen. Toen zei de vrouw: "Hoor es man. Dat hutje is nauw en ‘t plaatsje en de tuin zijn maar erg klein, die bot had ons best een groter huis kunnen geven. Ik zou wel in een mooi stenen slot willen wonen; kom, ga naar de bot, die moet ons een slot geven." "Och vrouw," zei de man, "die hut is groot genoeg, wat willen wij nou in een kasteel doen." "Ach wat," zei de vrouw, "ga nou maar, de bot kan dat zeker wel." "Nee vrouw," zei de man, "die bot heeft ons nou al die hut gegeven, ik wil nou niet weer aankloppen, de bot mocht es boos worden." "Ga toch!" zei de vrouw, "hij kan ‘t immers goed en doet ‘t graag, ga jij nou maar." De man z’n hart werd zwaar, hij wou niet, hij zei bij zichzelf, "’t Is niet in orde." Maar eindelijk ging hij toch.
Toen hij aan de zee kwam, was het water helemaal violet en donkerblauw en grauw en dik, en helemaal niet meer zo groen en geel als de vorige maal. Hij ging staan en zei:

"Mannetje, mannetje Timpe Te,


botje, botje in de zee,
mijn vrouwtje die heet Ilsebil,
ze wil niet zoals ik wil."
"Nou, wat wil ze dan?" zei de bot. "Ach," zei de man half bedroefd: "ze wil in een groot stenen slot wonen." "Ga maar, ze staat al voor de deur," zei de bot. Toen ging de man terug en dacht dat hij naar huis ging – en toen hij er kwam, stond de vrouw voor een groot stenen paleis, en de vrouw stond bovenop de trappen en wou binnengaan, ze nam hem bij de hand en zei: "Ga mee naar binnen." En hij ging mee naar binnen en in ‘t slot was ‘n groot deel met marmeren tegels bevloerd, en er waren veel bedienden, die de grote deuren open hielden, en de wanden waren allemaal blank met mooie tapijten behangen en in de kamer stonden louter gouden stoelen en tafels, en kristallen kroonluchters hingen aan de balken, en al de zalen en kamers hadden vloerkleden, en eten en beste wijn stond op de tafels, die bijna bezweken onder de zwaarte. En achter ‘t slot was een grote hof met een koeienstal en ‘n paardenstal en koetsen, en een grote prachtige tuin, met de mooiste bloemen en vruchten, en een park van ‘n halve mijl met herten en reeën en hazen en alles wat men zich maar wensen kon. "Nou," zei de vrouw, "is dat niet mooi?" "Och ja," zei de man, "zo zal ‘t ook blijven, en nu zullen wij in dit mooie slot wonen en tevreden zijn." "Daar zullen we ‘s over denken," zei de vrouw, "en er een nachtje over slapen." En zo gingen ze naar bed. De volgende morgen werd de vrouw eerst wakker, ‘t was net dag, en ze zag uit haar bed ‘t heerlijke land voor zich liggen. De man rekte zich nog uit, toen stootte ze hem met haar elleboog in de zij en sprak: "Man, sta op en kijk ‘t raam uit. Zeg, kunnen wij niet koning worden over dat heerlijke land? Ga naar de bot, zeg dat we koning willen zijn." "Och vrouw!" zei de man, "wat wouen wij koning zijn! Ik wil geen koning zijn." "Nou," zei de vrouw, "wil jij geen koning zijn, ik wil koning zijn. Ga naar de bot en zeg ‘m: ik wil koning zijn." "Ach vrouw," zei de man, "wat moet jij koning zijn? Dat wil ik niet eens zeggen." "Waarom niet?" zei de vrouw – "ga dadelijk, ik moet en ik zal koning zijn."
Toen ging de man heen en hij was heel verdrietig, dat zijn vrouw koning wou worden. "Dat is niet goed en het klopt niet," dacht hij. En hij wou niet gaan. Maar hij ging toch. En toen hij bij de zee kwam, was de zee helemaal grijsgrauw en zwart en dik, en ‘t water kwam van onder naar boven en ‘t stonk ook. Toen ging hij staan en zei:

"Mannetje, mannetje Timpe Te,


botje, botje in de zee,
mijn vrouwtje die heet Ilsebil,
ze wil niet zoals ik wil."
"Nou, wat wil ze dan?" zei de bot. "Ach," zei de man, "ze wil koning worden." "Ga maar terug, ze is het al," zei de bot. Toen ging de man terug. En toen hij er kwam was het slot veel groter, met een grote toren en allerlei versiersels, en een schildwacht voor de deur en soldaten en pauken en trommels. En toen hij ‘t huis binnen ging, was alles van zuiver marmer en puur goud, en fluwelen dekens en gouden kwasten. Daar gingen de deuren van de zaal open en de vrouw zat op een gouden troon met diamanten en ze had een grote kroon op en ‘n scepter van goud en aan beide zijden stonden een rij van kamerjuffers, de één een hoofd kleiner dan de vorige. Toen ging hij voor haar staan en zei: "Och vrouw, ben jij nou koning?" "Ja," zei de vrouw, "nou ben ik koning." Toen bleef hij zo staan en keek haar aan, en toen hij een hele poos gekeken had, zei hij: "Och vrouw wat staat dat prachtig, dat je nou koning bent. Nu moeten we ook niets meer wensen." "Nee man," zei de vrouw en ze werd onrustig, "mij valt de tijd zo lang, ik kan het niet meer uithouden. Ga naar de bot, koning ben ik, nou moet ik ook keizer worden." "Ach vrouw," zei de man, "waarom wil jij nu keizer worden?" "Man," zei ze, "ga naar de bot, ik wil keizer zijn." "Ach vrouw," zei de man, "keizer kan hij je niet maken, ik mag dat niet aan de bot vragen, keizer is er maar één in het rijk, keizer kan de bot je niet maken, dat kan niet, dat kan hij niet." "Wat?" zei ze. "ik ben de koning en jij bent mijn man, wil je dadelijk gaan? Ga dadelijk, als hij mij koning kan maken, dan kan hij mij ook keizer maken; ik zal en ik wil keizer zijn: ga er heen." Toen moest hij wel gaan. Toen de man ging, werd hij erg bang, en onder ‘t gaan dacht hij bij zichzelf: "Dat gaat niet goed, dat gaat nooit goed, keizer dat is onbeschaamd, de bot zal ‘t eindelijk moe worden."
Zodra hij aan zee kwam, werd de zee helemaal zwart en dik en begon van onderen te koken, dat er bellen kwamen, en er ging een wind over zo dat de zee kolkte, en de man huiverde. Hij ging staan en zei:

"Mannetje, mannetje Timpe Te,


botje, botje in de zee,
mijn vrouwtje die heet Ilsebil,
ze wil niet zoals ik wil."
"Nou, wat wil ze dan?" zei de bot. "Och bot," zei hij, "mijn vrouw wil keizer worden." "Ga maar heen," zei de bot, "ze is het al." Toen ging de man terug en toen hij weer bij ‘t slot kwam, wat ‘t hele slot van gepolijst marmer met albasten beelden en gouden versiersels. Voor de deur marcheerden soldaten en ze bliezen op trompetten en sloegen pauken en trommels; boven in huis wandelden baronnen heen en weer en graven en hertogen gingen als bedienden rond, ze openden voor hem deuren die van louter goud waren. En toen hij binnenkwam, zat z’n vrouw op een gouden troon, twee mijl hoog, en ze had een gouden kroon op van drie el hoog met briljanten en karbonkels bezet, in de ene hand de scepter en in de andere de rijksappel en links en recht drie rijen van trawanten, ieder iets kleiner dan die naast hem stond, van de allergrootste reus af die twee mijl hoog was, tot de allerkleinste dwerg toe, die was zo groot als mijn pink. En vóór haar allemaal vorsten en hertogen. Daar ging de man tussen staan en zei: "Vrouw – en ben je nou keizer?" "Ja," zei ze, "keizer ben ik." Daar ging hij staan en bleef haar goed aankijken, en toen hij een poos gekeken had zei hij: "Ach vrouw, wat ben je mooi, nu je keizer bent." "Man," zei ze, "wat sta je daar? Ik ben nu keizer, maar nu wil ik ook paus worden, ga naar de bot." "Ach vrouw," zei de man, "wat wou je nou? Paus kan je niet worden, paus is er maar één in de hele christenheid, dat kan hij je toch niet maken!" "Man," zei ze, "paus wil ik worden, ga dadelijk, ik moet vandaag nog paus worden." "Nee vrouw," zei de man, "dat mag ik niet zeggen, dat gaat nooit goed, dat is te grof; paus kan de bot je niet maken." "Man, zeur niet!" zei de vrouw, "wie mij keizer kan maken, die kan mij ook paus maken. Ga dadelijk, ik ben de keizer en jij bent maar mijn man, wil je wel eens dadelijk gaan?"
Toen werd hij bang en ging er heen, en hij was eerst wat flauw, zo sidderend en bevend, en de knieën en de dijen waren hem zo wankel. En er ging zo ‘n wind over ‘t land, en de wolken vlogen, toen de schemer kwam – de bladeren waaiden van de bomen, en ‘t water kolkte en bruiste, en ‘t sloeg tegen ‘t strand, en van verre zag hij de schepen moeilijk varen en dobberen op de golven, en dansen en springen. Toch was de hemel in ‘t midden nog een beetje blauw, maar in ‘t Zuiden trok het zo rossig op als echt zwaar weer. Toen ging hij ineengedoken staan in zijn angst en zei:

"Mannetje, mannetje Timpe Te,


botje, botje in de zee,
mijn vrouwtje die heet Ilsebil,
ze wil niet zoals ik wil."
"Wat wil ze dan nog?" zei de bot. "Ach," zuchtte de man, "paus wil ze worden." "Ga maar, ze is het al," zei de bot.
Toen ging hij weg, en toen hij terug kwam, was er een grote kerk, omgeven door paleizen. Hij drong zich door de menigte heen; van binnen was alles met duizend en nog eens duizenden lichten verlicht, en zijn vrouw was gekleed in zuiver goud, en ze zat op een nog veel hogere troon, en ze had drie grote gouden kronen op, en om haar heen waren er zoveel geestelijken en prelaten, en aan beide kanten stonden twee rijen van kaarsen, de grootste zo dik en zo groot als de allergrootste toren, tot aan het allerkleinste keukenlicht toe, en alle keizers en koningen lagen ervoor op hun knieën en kusten haar pantoffel. "Vrouw," zei de man en keek haar recht aan: "ben jij nu paus?" "Jawel," zei ze, "ik ben paus." Toen ging hij staan en keek haar recht aan, en het was of hij in de felle zon keek. En toen hij daar een poos naar gekeken had, zei hij: "Och vrouw, wat is dat mooi, dat je nou paus bent!" Ze zat in de hoogte, heel stijf, als een boom, en verroerde zich niet. Toen zei hij: "Vrouw, wees nu tevreden, nu je de paus bent, nu kan je toch niets meer worden." "Daar zal ik nog eens over denken," zei de vrouw. En toen gingen ze samen naar bed, maar tevreden was ze toch niet, en de gierigheid hield haar wakker, ze dacht aldoor wat ze nu nog worden kon. De man sliep heel goed en vast, hij had die dag veel gelopen maar de vrouw kon maar niet inslapen en dacht steeds aan wat ze nog zou kunnen worden en ze gooide zich van de ene zij op de andere, en ze kon toch niets meer bedenken. Toen zou de zon weer opgaan en op ‘t ogenblik dat ze het morgenrood zag, richtte ze zich in bed overeind en keek in ‘t licht, en toen ze door het venster de zon zag opgaan, zei ze: "Wacht, kan ik niet ook de zon en de maan laten opgaan?" "Man," zei ze en ze stootte hem met haar ellebogen in zijn ribben, "wordt es wakker, en sta op en ga naar de bot: ik wil net worden als onze lieve Heer." De man sliep nog half, maar hij schrok toch zo, dat hij het bed uit viel. Hij meende dat hij het verkeerd had verstaan, en hij wreef z’n ogen uit en gaapte: "Och vrouw, wat zei je?" "Man," zei ze, "als ik zelf de zon en de maan niet kan laten opgaan en ik moet dat maar lijdelijk aanzien, dat de zon en de maan opgaan, dan kan ik ‘t niet uithouden en ik heb geen rustig ogenblik meer, dat ik ‘t zelf niet ben die ze laat opgaan." Toen zag ze hem zo verschrikkelijk aan, dat ‘t hem koud over de rug liep. "Ga dadelijk en zeg dat ik net wil worden als onze lieve Heer." "Maar vrouw," zei de man en hij viel voor haar op de knieën, dat kan de bot immers niet! Keizer en paus heeft hij je kunnen maken, ik bid je, kom tot je zelf en blijf paus!" Daar kreeg ze een aanval van woede, haar haren vlogen wild om haar hoofd, ze trok haar jak los, schopte hem en schreeuwde: "Ik kan ‘t niet uithouden en ik kan ‘t niet langer uithouden, versta je?" en toen slipte hij in z’n broek en holde weg in angst.
Buiten ging de storm en loeide, zodat hij nauwelijks op zijn voeten kon staan; huizen en bomen woeien om, de bergen sidderden, rotsblokken vielen in zee, en de hemel was helemaal pikzwart, en ‘t onweerde en bliksemde en de zee ging in hoge zwarte golven als bergen en als kerktorens, en ze hadden een witte kroon op van schuim. Daar schreeuwde hij en hij kon zijn eigen woorden niet eens verstaan:

"Mannetje, mannetje Timpe Te,


botje, botje in de zee,
mijn vrouwtje die heet Ilsebil,
ze wil niet zoals ik wil."
"Nou, wat wil ze dan?" zei de bot. "Ach," zei hij, "zij wil worden – net als onze lieve Heer." "Ga maar terug, ze zit alweer in jullie oude potje."

En daar zitten ze nog tot op deze dag.

EINDE

Toelichting:


De voorgeschiedenis van dit sprookje is zeer merkwaardig. De hier vertaalde tekst is pas in de 5de druk van 1843 opgenomen en is een verhaal dat de Pommerse schilder Runge in 1806 had samengesteld, nadat hij het tweemaal had horen vertellen. Maar de tekst van de Grimms is niet de oorspronkelijke redactie, daar Runge's broer deze eerst in Hamburgs dialect had overgebracht. Intussen was het verhaal van Runge reeds tegelijk met de eerste druk van Grimms sprookjes in een andere en betere redactie door Busching gedrukt. Dit sprookje heeft, door de verzameling van de gebroeders Grimm, een zeer grote verbreiding gekregen en werd ook in Nederland herhaaldelijk opgetekend.

Het mannetje heet Domine, het vrouwtje Dinderlinde en ze wonen in een 'Pissputt', of 'Pisott'. In een andere versie wonen ze in een huisje zonder ramen en kijken door een kwastgat. Het motief dat de vrouw de man ophitst tot slechte daden is zo oud als de wereld. Zie het verhaal van Adam en Eva, en Macbeth van Shakespeare.

De vis die het lot geeft en neemt, is volgens sommigen het beeld van Christus, waardoor het sprookje een diepe betekenis krijgt. Zeer bekend is de verminkte versie van Piggelmee, een uitgave van Van Nelle. Verwant met De goudkinderen.


Trefwoorden en motieven:

Bot, ondankbaarheid, lotsbestemming, vis, visser, betovering van mens in dier (vis), dier als helper (vis)




Classificatie (Aarne-Thompson):
AT 0555 - The Fisher and his Wife

Verwante verhalen:
De goudkinderen


De duivel met de drie gouden haren


De gebroeders Grimm - KHM 029
Verteltijd: 17 minuten

Er was eens een arme vrouw en die kreeg een zoontje, en daar hij met de helm geboren was, werd hem voorspeld, dat hij op zijn veertiende jaar de dochter van de koning tot vrouw zou krijgen. Nu gebeurde het, dat de koning kort daarop door het dorp kwam, en niemand wist dat het de koning was. En toen hij aan de mensen vroeg, wat voor nieuws ze te vertellen hadden, antwoordden zij: "Er is een paar dagen geleden een kind met de helm geboren: alles wat zo iemand doet, daarin slaagt hij. Er is hier ook voorspeld, dat hij met veertien jaar trouwen zal met de dochter van de koning." De koning die een kwaad hart had en boos was over die voorspelling, ging naar de ouders toe, deed heel vriendelijk en zei: "Jullie zijn zó arm; geef mij dit kind, dan zal ik ervoor zorgen." Eerst weigerden zij het. Maar toen de vreemdeling veel geld bood en zij dachten: "Het is een gelukskind, het zal toch goed terecht komen," toen stemden ze tenslotte toe én gaven het kind aan hem.

De koning stopte het kind in een doos, en reed ermee weg, tot hij aan een diep water kwam. Daar gooide hij de doos in en dacht: "Van die onverwachte vrijer heb ik mijn dochter afgeholpen." Maar de doos zonk niet, maar dreef als een scheepje, ja, er drong niet eens een druppel water in. Zo dreef het tot op twee mijl van het paleis van de koning, en daar was een molen, en ‘t bleef tegen het rad steken. Een molenaarsjongen die er gelukkig juist bij stond en de doos zag, haalde hem met een haak naar zich toe en dacht dat er wel een grote schat in zou zitten. Maar toen hij de doos opendeed, lag er een mooi jongetje in, dat heel flink en aardig was. Hij bracht het bij de molenaar; en omdat deze geen kinderen had, waren hij en zijn vrouw heel blij en zeiden: "Het is een geschenk van God." Ze zorgden goed voor de kleine vondeling en hij groeide op tot een eerlijk man.

Nu gebeurde het, dat de koning eens bij een onweer in de molen kwam schuilen en aan de molenaar vroeg, of die grote jongen hun zoon was. "Neen," zeiden ze, "het is een vondeling; veertien jaar geleden is hij in een doos tegen ‘t molenrad aangedreven, en onze knecht heeft hem uit het water gehaald." Toen begreep de koning, dat dit niemand anders was dan het gelukskind, dat hij in ‘t water had gegooid en hij zei: "Beste mensen, zou deze jongen niet een brief van mij aan de koningin willen bezorgen; ik wil hem als loon twee goudstukken geven." "Zoals de koning het gebiedt," zeiden de molenaar en zijn vrouw en ze bevalen de jongen om zich gereed te maken. Toen schreef de koning een brief aan de koningin en daarin stond: "Zodra deze knaap met deze brief bij u komt, moet hij onmiddellijk gedood en begraven worden, nog voor ik zelf terug ben."

De jongen ging met de brief op pad. Maar hij verdwaalde en kwam ‘s avonds in een groot bos. In de duisternis zag hij een lichtje, ging er op af en kwam bij een huisje. Toen hij binnenkwam, zat er een oude vrouw heel alleen bij ‘t vuur. Ze schrok, toen ze de jongen zag, en zei: "Waar kom jij vandaan? En waar wil je heen?" "Ik kom van de molen," zei hij, "en ik moet naar de koningin, een brief brengen. Ik ben verdwaald in ‘t bos, daarom wou ik hier graag overnachten." "Arme jongen," sprak de vrouw, "je bent in een rovershol terecht gekomen en als ze straks thuiskomen, dan maken ze je dood." "Laat komen wie wil," zei de jongen, "ik ben toch niet bang; maar zo moe ben ik, dat ik geen stap meer kan doen," en hij ging op een bank liggen en sliep meteen. Kort daarop kwamen de rovers thuis en vroegen boos, wat dat voor een vreemde jongen was. "Ach," zei de oude, "dat is een onschuldig kind. Hij was verdwaald in ‘t bos, en uit barmhartigheid heb ik hem opgenomen; hij moet een brief aan de koningin brengen." De rovers verbraken het zegel en lazen de brief. En daar stond in, dat de jongen zodra hij aankwam, moest worden gedood. Toen kregen de onbarmhartige rovers zelfs medelijden, en de rovershoofdman verscheurde de brief en hij schreef een andere: en daar stond in, dat zodra de jongen aankwam hij dadelijk trouwen moest met de prinses. Dus lieten ze hem rustig tot de volgende morgen liggen, en toen hij wakker werd, gaven ze de brief aan hem, en wezen hem de goede weg. Maar toen de koningin de brief gelezen had, deed ze wat er in stond, liet een schitterend bruiloftsfeest aanrichten, en de prinses trouwde met het gelukskind; en omdat de jongen knap was en vriendelijk, leefde ze heel vrolijk en tevreden met hem. Na een poos kwam de koning weer in het paleis terug en zag dat de voorspelling toch was uitgekomen en het gelukskind getrouwd was met zijn eigen dochter! "Hoe is dat in zijn werk gegaan!" riep hij, "Ik had in mijn brief toch heel iets anders bevolen?" De koningin toonde hem de brief, en zei dat hij zelf maar zien moest, wat erin stond. De koning las de brief en begreep dat die verwisseld was. Hij vroeg zijn schoonzoon, hoe het met die brief was afgelopen, die hij hem meegegeven had; en waarom hij een andere brief had meegebracht. "Ik weet van niets," zei hij, "die moet ‘s nachts verwisseld zijn, toen ik in het bos heb geslapen." Woedend zei de koning: "Zo makkelijk kom je daar niet af. Wie mijn dochter hebben wil, moet eerst de drie gouden haren halen, die de duivel op zijn kop heeft, in de hel; en dan pas kun je mijn dochter krijgen." Zo hoopte de koning hem voorgoed kwijt te zijn. Maar het gelukskind antwoordde: "Die gouden haren zal ik wel halen; voor de duivel ben ik niet bang." En hij nam afscheid en ging op reis.

De weg voerde naar een grote stad. De poortwachter vroeg hem wat zijn vak was en wat hij wist. "Ik weet alles," antwoordde het gelukskind. "Als je alles weet, treft dat goed," zei de wachter, "en dan kun je ons een plezier doen als je eens vertelt, hoe het komt dat de fontein op de markt, die vroeger wijn spoot, nu verdroogd is, zodat er niet eens meer water uitkomt.""Dat zul je wel merken," antwoordde hij, "wacht maar, tot ik terugkom." Toen ging hij verder en reisde naar een andere stad; daar vroeg de poortwachter ook, wat zijn vak was en wat hij wist. "Ik weet alles," antwoordde hij. "Als je alles weet," zei hij, "treft dat goed, dan kun je me meteen eens zeggen, waarom de boom in onze stad die altijd gouden appelen droeg, nu niet eens meer bladeren heeft." "Dat zul je wel merken," antwoordde hij, "wacht maar, tot ik terugkom." Toen ging hij verder en kwam bij een groot water, en daar moest hij over. De veerman vroeg weer, wat zijn vak was en wat hij wist. "Ik weet alles," antwoordde hij. "Als je alles weet," zei de veerman, "treft dat goed, dan kun je me een plezier doen en me vertellen, waarom ik altijd heen en weer moet varen en nooit wordt afgelost." "Dat zul je wel merken," antwoordde hij, "wacht maar, tot ik terugkom." Hij ging het water over en daar was de poort van de hel. Het was er zwart en roetig, en de duivel was niet thuis, maar zijn grootmoeder zat er wel. "Wat wou je?" vroeg ze hem, maar ze zag er niet kwaadaardig uit. "Ik wou graag drie gouden haren van de kop van de duivel hebben," antwoordde hij, "anders ben ik mijn vrouw kwijt." "Je vraagt wel veel," zei ze, "als de duivel thuiskomt en hij vindt je, dan krijg je op je kop; maar je bevalt me wel, ik zal eens zien, wat ik voor je doen kan." Ze veranderde hem in een mier. "Kruip in de plooien van mijn rok," zei ze, "dan ben je veilig." "Ja," zei hij, "alles goed en wel, maar ik wou ook nog wat anders weten; waarom een fontein die eerst wijn spoot, nu droog is, zodat hij niet eens water geeft; waarom een boom die eerst gouden appelen droeg, nu niet eens meer loof krijgt, en waarom de veerman altijd heen en weer moet varen en nooit eens wordt afgelost." "Moeilijke vragen zijn dat," zei ze, "maar hou je nu maar stil, en let op wat de duivel zegt, als ik hem zijn drie gouden haren uittrek."

Met het vallen van de avond kwam de duivel thuis. Nauwelijks was hij binnengekomen of hij merkte dat de lucht niet zuiver was. "Ik ruik, ik ruik mensenvlees," zei hij, "het is hier niet pluis." Toen keek hij in alle hoeken en zocht maar hij kon niets vinden. Zijn grootmoeder voer tegen hem uit. "Pas is alles geveegd," zei ze, "en netjes opgeknapt, en nu haal jij alles weer overhoop, altijd ruik jij maar mensenvlees! Ga nu zitten en eet je avondbrood." Toen hij gegeten en gedronken had, was hij moe; hij ging bij zijn grootje op de grond zitten, legde zijn hoofd in haar schoot en zei, dat ze hem maar eens wat moest vlooien. Het duurde niet lang, of hij sluimerde in, begon te blazen en te snurken. Toen pakte het oudje een gouden haar, trok die uit en legde hem naast zich neer. "Au!" schreeuwde de duivel, "wat bezielt je?" "Ik heb zo zwaar gedroomd," antwoordde de grootmoeder, "toen heb ik je zeker aan je haar getrokken." "Wat had je dan gedroomd?" vroeg de duivel. "Ik droomde, dat een fontein die eerst wijn spoot, nu niets meer geeft, zelfs geen water, waardoor zou dat komen?" "Ja, als ze dat wisten," zei de duivel, "er zit een pad onder een steen in de fontein; als ze die doodslaan dan komt de wijn wel weer terug!" Het grootje ging hem weer vlooien, tot hij insliep en snurkte dat het daverde. Toen trok ze hem een tweede haar uit. "Au! wat doe je toch?" de duivel werd woedend. "Wees maar niet boos," antwoordde z’n grootje, "ik deed het in mijn droom." "Wat heb je nou weer gedroomd?" vroeg hij. "Ik droomde: in een koninkrijk stond een vruchtboom en die droeg altijd gouden appelen, en toen kwam er ineens niets meer aan, zelfs geen loof. Hoe zou dat toch komen?" "Ja, als ze dat eens wisten," grijnsde de duivel, "aan de wortel knaagt een muis, laten ze die doden, dan komen de gouden appelen vanzelf weer terug; maar doen ze het niet, dan verdort de hele boom. Maar laat me nu verder met rust met je gedroom, als je me nog eens in mijn slaap stoort, krijg je een draai om je oren." De grootmoeder suste hem en begon hem weer te vlooien; hij sliep weer in en snurkte. Toen nam ze de derde gouden haar beet en trok die uit. De duivel sprong op, schreeuwde en wilde haar slaan, maar ze kalmeerde hem nog eens en sprak: "Wat doe je tegen boze dromen?" "Wat droomde je dan nu weer?" vroeg hij, want nieuwsgierig was hij toch. "Ik heb gedroomd van een veerman. Hij beklaagde zich dat hij altijd maar heen en weer moest varen, en nooit werd afgelost. Hoe komt dat toch?" "Die domkop!" antwoordde de duivel, "als er iemand komt om over te zetten, laat hij hem dan de boom geven, dan moet de ander hem overzetten en is hij immers vrij?" Daar de grootmoeder hem zijn drie gouden haren had uitgetrokken en antwoord op de drie vragen gekregen had, liet ze de oude draak met rust en hij sliep tot de dag aanbrak.

Toen de duivel weg was gegaan, haalde het oudje de mier uit de plooien van haar rok, en gaf het gelukskind weer zijn mensengedaante. "Daar heb je de drie gouden haren," sprak ze, "en wat de duivel op je drie vragen gezegd heeft, zul je wel gehoord hebben." "Ja," antwoordde hij, "ik heb het gehoord en ik zal het onthouden." "Dan ben je dus geholpen," zei ze, "en nu kan je weer weg." Hij bedankte het oudje voor haar hulp in de nood, ging de hel uit en was tevreden dat hem alles zo goed was gelukt. Toen hij bij de veerman kwam, moest hij hem het beloofde antwoord geven. "Eerst moet je me overzetten," zei het gelukskind, "dan zal ik je zeggen, hoe je verlost wordt." En toen hij aan de overkant weer op de oever stond, gaf hij hem de raad van de duivel. "Als er weer iemand komt die overgezet wil worden, geef hem dan je boom in de hand." Hij reisde verder en kwam in de stad, waar de kale boom stond en waar de poortwachter het antwoord wilde hebben. Toen sprak hij, zoals hij van de duivel had gehoord: "Dood de muis, die aan de wortel knaagt, dan zal de boom weer gouden appelen dragen." De poortwachter bedankte hem en gaf hem tot beloning twee ezels, met goud beladen. Tenslotte kwam hij in de stad, waar de fontein verstopt was. Hij vertelde aan de poortwachter, wat de duivel had gezegd: "Er zit onder in de fontein onder een steen een pad. Die moet je vinden en dood maken; dan komt de wijn wel weer." De poortwachter bedankte hem en gaf hem ook twee ezels met goud beladen. Eindelijk kwam het gelukskind weer thuis bij zijn vrouw, die heel blij was, toen ze hem weerzag en hoorde, hoe goed alles was geslaagd. Hij bracht de koning, waar hij om was uitgestuurd: de drie gouden haren van de duivel; en toen de koning de vier met goud beladen ezels zag, was hij zeer verheugd en sprak: "Nu zijn alle voorwaarden vervuld, nu mag je mijn dochter hebben. Maar lieve schoonzoon, zeg nu eens, waar heb je al dat goud vandaan? Dat zijn schatten!" "Ik ben over een water gevaren," antwoordde hij, "en daar heb ik het meegenomen, het ligt aan ‘t strand net als zand." "Kan ik daar ook wat gaan halen?" sprak de koning en de begeerte straalde z’n ogen uit. "Zoveel u wilt," antwoordde hij, "er is een veerman, die zet u over, en dan kunt u uw zakken vullen." De hebzuchtige koning ging meteen op reis en toen hij bij ‘t water kwam, wenkte hij de veerman, hij moest hem overzetten. De veerman kwam en liet hem instappen, maar aan de andere oever gaf hij hem de boom in de hand en sprong weg. De koning was nu veerman geworden tot straf voor zijn zonden. "Zet hij nog over?" "Nu, zou iemand hem de boom hebben afgenomen?"

EINDE


Toelichting:


Van Frau Viehmann uit Zwehern. In de eerste editie van Grimm's Märchen was een verhaal van de vogel Phoenix opgenomen dat hierop leek. Een gelijksoortig vertelsel bracht in 1812 ook Büsching onder de titel "Der Popanz". Merkwaardig is dat aan het eind van de 18de eeuw in een Tsjechisch volksboek, dat zelf klaarblijkelijk uit het Duits vertaald is, een bewerking van hetzelfde sprookje voorkomt. Het is dus mogelijk, dat het sprookje tenslotte uit een schriftelijke bron gekomen is, vooral omdat we de motieven ook in de Indische literatuur aantreffen. Anderzijds wordt de geschiedenis van een door een voorspelling aangewezen schoonzoon, die dan te vondeling gelegd en later met een Uria-brief uitgezonden wordt, ook reeds in Middeleeuwse sagen van Keizer Konstantijn en Keizer Hendrik III verteld. Het halen van drie haren van de duivel vinden wij bij de Deense schrijver Saxo Grammaticus, die het verhaal uit een Oudnoorse saga geput heeft. De episode over de drie vragen komt ook in andere sprookjes voor; wij vinden dit verhaal reeds in het Indische fabelboek Pantsjatantra en in de Italiaanse novellenverzameling van Basile.

Met de helm geboren worden, brengt ook nu nog spreekwoordelijk geluk, maar het is een lange weg tot geluk. De brief is verwant met het verhaal van Uria (2 Samuel 11). De tocht naar de onderwereld komt in vele sagen voor (Odysseus). De bron met het beeld van wijn en water is verwant met het eerste teken van Christus waarbij water in wijn wordt veranderd. De boom met de gouden appels die verdort, heeft te maken met de kennis van goed en kwaad die verloren gaat: de boom uit het paradijs. De veerman herinnert aan de legende van Christoforus. In de onderwereld zijn niet alleen duivels, maar ook behulpzame wezens. (Zie Vrouw Holle).

Verwante sprookjes: Vrouw Holle en Vogel Grijp. Het duivelsmotief komt voor in Het meisje zonder handen, De peetoom, Het aardmanneke, De roetzwarte broer van de duivel, De drie handwerksgezellen, De duivel en zijn grootmoeder, Het gedierte van de Heer en de Duivel, De boer en de duivel en De grafheuvel.

Er zijn volgens Grimm in Zweden, Noorwegen en Hongarije soortgelijke vertellingen en er bestaat zelfs een dergelijk Mongools verhaal.


Trefwoorden en motieven:

Duivel

Classificatie (Aarne-Thompson):


AT 0461 - Three Hairs from the Devil
AT 0930 - The Prophecy That a Poor Boy Will Marry a Rich Girl

Verwante verhalen:


Vrouw Holle
Het meisje zonder handen
De peetoom
Het aardmannetje
De roetzwarte broer van de duivel
De drie handwerksgezellen
De duivel en zijn grootmoeder
Het gedierte van de Heer en de Duivel
Vogel Grijp
De boer en de duivel
De grafheuvel



De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina