Natuurwetenschap in het Nieuws



Dovnload 135.77 Kb.
Pagina1/4
Datum20.08.2016
Grootte135.77 Kb.
  1   2   3   4

Natuurwetenschap

in het Nieuws

nummer 25, oktober 2005

Alle artikelen zijn ingekort. De volledige artikelen zijn, net

als de digitale versie van deze krant te vinden op:

www.phys.uu.nl/natunieuws/



Zonnestelsel & Heelal

Bouwstenen van leven volop aanwezig in de ruimte

NASA, 11 oktober 2005

Amerikaanse sterrenkundigen hebben met de Spitzer Space Telescope ontdekt dat de bouwstenen van het leven volop aanwezig zijn in de interstellaire ruimte. Dat ondersteunt de theorie dat de zogeheten prebiotische evolutie zich voor een belangrijk deel in het heelal afspeelde.

Al langer was bekend dat er in de ruimte tussen de sterren grote hoeveelheden koolwaterstoffen en andere organische moleculen voorkomen, waaronder zogehete polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAKs). Dat zijn extreem grote moleculen, die op aarde onder andere in rook- en roetdeeltjes voorkomen. In de biologie spelen PAKs geen belangrijke rol, maar met Spitzer is nu ontdekt dat de meeste PAKs ook stikstof bevatten - een sleutelelement voor het leven op aarde.

De stikstofhoudende PAKs worden onder andere gevormd in de directe omgeving van stervende sterren. In zekere zin wordt bij de dood van een ster dus al de kiem gelegd voor het leven op een andere planeet.



Een stikstofhoudend PAK-molecuul.

NASA wil in 2018 terug naar de maan

www.allesoversterrenkunde.nl

19 september 2005

NASA-chef Mike Griffin heeft de plannen onthuld voor een nieuw Amerikaans maanproject. In 2018 moeten er vier astronauten naar de maan vliegen voor een verblijf van zeven dagen. In de toekomst zullen astronautenploegen enkele maanden op de maan verblijven. Voor het Apollo-programma-nieuwe-stijl is de ontwikkeling van nieuwe ruimteschepen en draagraketten nodig. Het nieuwe Crew Exploration Vehicle gaat eruitzien als een overmaatse Apollo-capsule; voor de draagraketten wordt gebruik gemaakt van technieken die voor de spaceshuttle zijn ontwikkeld. Het ruimtevliegtuig zelf wordt in 2010 uit de vlucht genomen. Met de voorbereidingen en uitvoering van de eerste vierpersoonsvlucht naar de maan is een totaalbedrag van ruim 100 miljard dollar gemoeid. Het nieuwe maanprogramma wordt gezien als voorbereiding voor een toekomstige bemande vlucht naar Mars.





Illustratie van de nieuwe maanlander, klaar voor de afdaling naar het maanoppervlak.

Maan voor Xena

Kennislink.nl, 4 okt 2005



Astronoom Mike Brown heeft een maantje gevonden rond de pas ontdekte ijsklomp 2003 UB313 - Xena in de wandelgangen. Gabrielle en Xena draaien ver buiten de baan van Pluto rond de zon. Planeten of niet? Dat zal de Internationale Astronomische Unie moeten bepalen.



Opname van Xena (grote vlek) en Gabrielle (klein vlekje rechts van Xena).

Toen Mike Brown's team van sterrenkundigen begin augustus de ontdekking van een tiende planeet bekend maakte was dat wereldnieuws. De allereerste ijsmassa groter dan Pluto was een feit. Xena, zoals Brown het planeetje doopte in afwachting van een officiële naam, blijkt nu ook een maantje mee te slepen. Het kleine ding is Gabrielle genoemd, naar Xena's hulpje in de gelijknamige fantasy-serie. Brown's team ontdekte de ijsklomp, die maar één tiende van Xena's massa heeft, met de gekoppelde telescopen van het Keck-observatorium op Hawaii.

"Een maan hebben is gewoon cool, en elke zichzelf respecterende planeet heeft er een", zegt Brown. "Het is goed om te zien dat Xena geen uitzondering is." Met zijn zoektocht naar Plutino's in de buitenregio van het zonnestelsel wil Brown licht werpen op het ontstaan ervan, vijf miljard jaar geleden.

Koning of planeet?

Volgens astronomen is Pluto de dichtstbijzijnde massa in de Kuipergordel, al heet hij vanwege historische redenen de negende planeet. Eigenlijk, betogen ze, is Pluto die naam niet waardig; zelfs onze eigen maan is groter! 'Koning van de Kuipergordel' zou de lading beter dekken. Het touwtrekken om Pluto's titel en die van andere massa's in de Kuipergordel toont aan dat sterrenkundigen flink in hun maag zitten met het begrip 'planeet'. De consensus is dat het zonnestelsel maar een handvol 'echte' planeten hoort te hebben. Als sterrenkundigen Pluto een planeet noemen er worden grotere Kuipergordel-massa's ontdekt, dan kunnen ze niet anders dan hen ook toelaten tot het selecte gezelschap. Brown: "Mensen accepteren het nog als er een tiende planeet bijkomt, maar 23 is te veel."



Spatscherpe beelden van Melkwegcentrum

www.allesoversterrenkunde.nl

2 september 2005

Met de 10-meter Keck II-telescoop op Mauna Kea, Hawaii, zijn extreem scherpe opnamen van het Melkwegcentrum gemaakt. Een team van onderzoekers onder leiding van Andrea Ghez van de Universiteit van Californië in Los Angeles maakte daarvoor gebruik van adaptieve optiek - een techniek waarbij luchttrillingen worden gecompenseerd, zodat foto's uitzonderlijk scherp bijven.





Infraroodfoto van het Melkwegcentrum, gemaakt met de Keck II-telescoop.

Het Melkwegcentrum is met een gewone telescoop niet zichtbaar door absorberend stof; Ghez en haar collega's maakten daarom gebruik van een infraroodcamera. Op de superscherpe infraroodfoto's zijn afzonderlijke reuzensterren te zien, maar ook een diffuus gebiedje van infraroodstraling, dat waarschijnlijk veroorzaakt wordt door een stofwolk die verhit wordt door sterlicht. Tijdens de acht minuten durende belichting werd ook waargenomen dat de helderheid van de infraroodbron in het echte centrum van de Melkweg (een superzwaar zwart gat) sterk fluctueerde.



Begin van planeetvorming waargenomen rond 'mislukte' sterren

Jet Propulsion Lab, 20 okt 2005

Met NASA's infrarode Spitzer Space Telescope zijn stofkorrels en -kristallen ontdekt rond vijf kleine bruine dwergen - 'mislukte sterren' die onvoldoende massa hebben om waterstoffusie in hun kern op gang te brengen. Net als gewone sterren ontstaan bruine dwergen uit verdichtingen in interstellaire gaswolken. De massa van de uiteindelijke ster hangt voornamelijk af van de grootte van de betreffende verdichting; is de massa kleiner dan ca. 70 maal de massa van Jupiter, dan is er sprake van een bruine dwerg. Eerder waren al zogeheten protoplanetaire schijven ontdekt rond bruine dwergen: ronddraaiende schijven van gas- en stofdeeltjes, die het restant zijn van het stervormingsproces. De nieuwe Spitzer-vondst doet nu vermoeden dat er uit die schijven daadwerkelijk planeten kunnen samenklonteren: de grotere stofkorrels die nu zijn waargenomen vormen het eerste stadium in dat accretieproces. De bruine dwergen bevinden zich in een jong stervormingsgebied op 520 lichtjaar afstand in het zuidelijke sterrenbeeld Kameleon.



Illustratie van kristallijne stofkorrels in de protoplanetaire schijf rond een bruine dwerg.

Astronomen zien materie in zwart gat vallen

ESO, 17 oktober 2005

Europese sterrenkundigen hebben voor het eerst in detail de directe omgeving van een superzwaar zwart gat in een ver verwijderd sterrenstelsel in beeld gebracht. Met de Europese Very Large Telescope in Chili zijn extreem scherpe foto's gemaakt van de kern van het sterrenstelsel NGC 1097, op 45 miljoen lichtjaar afstand in het zuidelijke sterrenbeeld Fornax (Oven). Op de foto's is een ring van enkele honderden stervormingsgebieden te zien, die al eerder bekend was. Maar binnen die ring is nu eendraderig netwerk van gasslierten in beeld gebracht - materie die naar het superzware zwarte gat in de kern van het stelsel spiraalt. De waargenomen structuren komen goed overeen met voorspellingen van computermodellen, aldus Almudena Prieto van het Max Planck-instituut in Heidelberg en zijn collega's.



Foto van de kern van het sterrenstelsel NGC 1097.

Donkere energie op het spoor

www.allesoversterrenkunde.nl

29 augustus 2005

In 1998 werd ontdekt dat het heelal voor het overgrote deel gevuld is met mysterieuze donkere energie. Die donkere energie is een onbegrepen eigenschap van het vacuüm, die tot gevolg heeft dat de uitdijing van het heelal steeds sneller verloopt.

De ware aard van de donkere energie is echter onbekend. Twee Amerikaanse natuurkundigen hebben nu echter methoden bedacht om op basis van precisiewaarnemingen onderscheid te kunnen maken tussen de verschillende theoretische mogelijkheden. Daarbij moet ook duidelijk worden of de donkere energie in het heelal gerelateerd is aan de zogeheten kosmologische constante waar Albert Einstein bijna een eeuw geleden aan rekende. De metingen kunnen in de toekomst verricht worden door de SuperNova Acceleration Probe, met behulp van een instrument dat is voorgesteld door NASA en het Department of Energy.





De SuperNova Acceleration Probe.

Zwaar sterrenstelsel ontdekt in begintijd heelal

www.allesoversterrenkunde.nl

27 september 2005

Twee ruimtetelescopen hebben samen een zwaar baby-sterrenstelsel in de prille jeugd van het heelal ontdekt. Het gaat om een sterrenstelsel dat hooguit een paar honderd miljoen jaar oud kan zijn.

Ondanks die jeugdige leeftijd bevindt zich in de kern van het stelsel waarschijnlijk een superzwaar zwart gat, en bevat het stelsel zoveel sterren dat het volgens de onderzoekers zelfs heden ten dage als een relatief groot stelsel zou worden aangemerkt. De ontdekking is gedaan met de NICMOS-camera aan boord van de Hubble Space Telescope, en de bepaling van de massa is verricht op basis van waarnemingen met de infrarode Spitzer Space Telescope. Het is onduidelijk hoe zich in zo'n korte tijd na de oerknal zulke zware sterrenstelsels konden vormen.



De rode stip in het midden van de foto is het extreem ver verwijderde baby-stelsel.

Donkere materie wijst op extra dimensies

Noorderlicht.vpro.nl, 5 sept 2005



Volgens Engelse astrofysici wijst het gedrag van donkere materie in verschillende melkwegstelsels op het bestaan van drie extra dimensies.

Joseph Silk en zijn collega's van de Universiteit van Oxford hebben geconstateerd dat donkere materie in kleinere melkwegstelsels een grotere onderlinge aantrekkingskracht heeft dan in grote. "Alsof een appel sneller uit een enkele boom valt dan uit een boomgaard," schrijft redacteur Philip Ball in Nature.

Het team van Silk zoekt daar een verklaring voor door aan te nemen dat er drie extra ruimtedimensies zouden bestaan naast de hoogte, breedte en diepte. Die extra dimensies zouden het effect van zwaartekracht beïnvloeden over afstanden van een nanometer (een miljoenste millimeter). Wel geeft Silk aan Nature toe dat zijn voorstel 'extreem speculatief' is.



In de grote Andromedanevel is de aantrekking van donkere materie kleiner dan in de Melkweg. Foto: Ted Wolfe, Florida.

Donkere materie vormt het grootste deel van de massa is het universum, maar het bestaat niet uit bekende elementaire deeltjes. Waaruit dan wel, weet niemand.

De snaartheorie voorspelt het bestaan van zes tot zeven extra dimensies, niet slechts drie. Maar volgens Silk is dat geen probleem. Met de afmeting van een nanometer zijn de door Silk voorgestelde dimensies voor snaartheoretici aan de grote kant. De resterende dimensies zouden nog kleiner kunnen zijn en daardoor nog steeds voor ons verborgen.

Derde ruimtetoerist naar ISS

www.allesoversterrenkunde.nl

30 september 2005

Op vrijdagavond om vijf minuten voor zes Nederlandse tijd is de twaalfde bemanning van het International Space Station (ISS) gelanceerd met een Sojoez-raket vanaf de basis Bajkonoer in Kazachstan. William McArthur en Valery Tokarev zullen de huidige bemanning van het ruimtestation (Sergei Krikalev en John Phillips) vervangen. Aan boord van de Sojoez is ook de derde betalende ruimtetoerist die een bezoek aan het ISS brengt: de Amerikaanse wetenschapper en zakenman Greg Olson. Olson, die ongeveer twintig miljoen dollar betaalde voor zijn ruimtevlucht van ruim een week, zal aan boord van het ruimtestation onder andere medische proeven uitvoeren in opdracht van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA.





De lancering van McArthur, Tokarev en Olson.

Mars Global Surveyor ziet 'verse' geulen op rode planeet

www.allesoversterrenkunde.nl

20 september 2005

Mars Global Surveyor heeft de afgelopen jaren opmerkelijke veranderingen geconstateerd op de rode planeet. De Amerikaanse Marskunstmaan draait al vele jaren zijn baantjes om Mars, en maakt gedetailleerde foto's van het oppervlak. Veel gebieden zijn inmiddels meer dan eens in beeld gebracht. Op die manier zijn veranderingen ontdekt in de structuur van de poolkappen van Mars, hebben planeetdeskundigen rotsblokken van kraterhellingen af zien rollen, en zijn nu ook nieuw gevormde 'gullies' (geulen) gevonden. De geultjes zijn ontstaan op een zandduin, mogelijk door het plotseling vrijkomen van koolzuurgas van onder het Marsoppervlak. Mars Global Surveyor kwam acht jaar geleden aan in een baan rond Mars.





Nieuwe geulen op een zandduin op Mars (rechts).

Radarinstrument van Cassini ziet kustlijn op Titan

www.allesoversterrenkunde.nl

16 september 2005

Op de grote Saturnusmaan Titan is een kustlijn ontdekt, of althans een structuur die daar sterk aan doet denken. Het gaat om een grillige grenslijn tussen een hoog, bergachtig gebied en een lager gelegen vlakte.

Die vlakte is mogelijk een oude zeebodem: op Titan regent het af en toe vloeibaar methaangas, en kunnen tijdelijk meren van organische verbindingen voorkomen. De nieuwe waarnemingen zijn verkregen door het radarinstrument van de ruimtesonde Cassini, die in een baan om Saturnus draait en op 7 september vlak langs Titan vloog. De radar tastte tijdens die passage een zeer lange, smalle strook op het oppervlak af. Eerder zijn door het radarinstrument van Cassini al kraters, vulkanen en tektonische structuren ontdekt. In het bergachtige gebied, dat een ruwer oppervlak heeft en daardoor helderder is op de radaropnamen, zijn lange, kronkelige geulen en valleien te zien. Vermoedelijk zijn die uitgesleten door stromend methaan. De 'zeebodem' is veel vlakker, en is daardoor donker op de radarfoto's.





Radaropname van een mogelijke kustlijn op Titan.

Saturnus blijft verbazen

Noorderlicht.vpro.nl, 7 sept 2005

Verzamelde wetenschappers toveren de ene verrassing na de andere uit hun hoge hoeden op een conferentie over Saturnus, zijn manen en zijn ringen.

Deze week zijn Amerikaanse en Europese Saturnuskenners bijeen in het Engelse Cambridge. Ze bespreken vooral de stroom van ontdekkingen die Cassini oplevert, het ruimtevaartuig dat sinds juli vorig jaar gedetailleerde opnamen maakt van de planeet en zijn omgeving. Bijvoorbeeld het feit dat er diep onder de ammoniakwolken van de Saturnusatmosfeer andere, vreemdgevormde wolken voorkomen, die uit andere stoffen moeten bestaan. En dat de ringen sterk aan verandering onderhevig zijn.

Zo is de binnenste ring in een kleine 25 jaar 200 kilometer dichter bij de planeet komen te staan en is er nu een spiraalvormige ring gevonden, die vermoedelijk onderweg is naar het planeetoppervlak. De aanwijzingen worden steeds sterker dat de manen van Saturnus de ringen in stand houden door ze voortdurend te voeden met nieuw materiaal, voornamelijk waterijs. Dat is bijvoorbeeld bekend van Enceladus, het intrigerende maantje dat tot verbijstering van de astronomen vulkanisch actief lijkt.



De ringen van Saturnus veranderen voortdurend

Hubble richt zich op maan

Noorderlicht, 20 okt 2005

Ruimtetelescoop Hubble heeft zich dienstbaar gemaakt voor het hernieuwde maanoffensief. In plaats van verste verten van het heelal in beeld te brengen blijkt Hubble ook geschikt om mineralen op het maanoppervlak te detecteren. Waarneming in ultraviolet licht werpt een heel nieuw licht op onze astronomische achtertuin.

De zoektocht is vooral gericht op het mineraal ilemniet, een verbinding van titanium, ijzer en zuurstof. Voor liefhebbers: FeTiO3. In principe er zuurstof uit het mineraal te winnen en dat maakt het interessant voor komende maanexpedities, die minder afhankelijk willen zijn van meegenomen voorraden.

De NASA laat voor het gemak buiten beschouwing dat de winning van zuurstof uit ilemniet ook waterstof vereist. Het proces verloopt bij 1000 graden Celsius en levert water op. Daar kan via elektrolyse zuurstof uit gewonnen worden. Al met al een energievretend proces, waarvoor men alternatieven zoekt.

Ironisch is dat de geplande maanexpedities ten koste gaan van het onderhoud aan Hubble. Je zou kunnen zeggen dat de supertelescoop naar zijn eigen ondergang kijkt.





Krater Aristarchus toont in ultraviolet licht onvermoede voorraden zuurtstofhoudende mineralen

Seconde

www.allesoversterrenkunde.nl

september 2005

Vroeger was het makkelijk. Wilde je weten hoe laat het was, dan keek je naar de zon. Moest het nauwkeuriger, dan gebruikte je een zonnewijzer. Seconden tellen deed je door hardop ‘een-en-twin-tig, twee-en-twin-tig’ te tellen. Een kind kon de was doen.

Tegenwoordig is het wat ingewikkelder. De seconde is gedefinieerd als de tijdsduur van 9.192.631.770 trillingen van een cesiumatoom, en als gevolg van tijdzones, zomertijd en tijdvereffening loopt een klok in de praktijk nooit precies gelijk met een zonnewijzer.

Bijkomend probleem is dat de rotatiesnelheid van de aarde een klein beetje afneemt. Dat viel vroeger natuurlijk geen mens op, maar sinds de komst van de atoomklok kan niemand er meer omheen: eens in de paar jaar moet er een schrikkelseconde worden ingelast om de klok weer in de pas te laten lopen met de kosmos.

Op 31 december is het weer zover: het jaar 2005 telt geen 31.536.000 seconden, maar 31.536.001, en we zullen één tel langer moeten wachten op vuurwerk en champagne.





Is de schrikkelseconde op 31 december 2005 de laatste?

Het incidenteel inlassen van één extra seconde lijkt een onbetekenende futiliteit, maar binnen de wereld van astronomen en tijdrekenaars is er een hevige richtingenstrijd over ontbrand. De Amerikaanse overheid wil namelijk van de schrikkelseconde af. Een voorstel van die strekking wordt binnenkort ingediend bij de Verenigde Naties.



Zwaar sterrenstelsel ontdekt in begintijd heelal

www.allesoversterrenkunde.nl

27 september 2005

Twee ruimtetelescopen hebben samen een zwaar baby-sterrenstelsel in de prille jeugd van het heelal ontdekt. Het gaat om een sterrenstelsel dat hooguit een paar honderd miljoen jaar oud kan zijn.

Ondanks die jeugdige leeftijd bevindt zich in de kern van het stelsel waarschijnlijk een superzwaar zwart gat, en bevat het stelsel zoveel sterren dat het volgens de onderzoekers zelfs heden ten dage als een relatief groot stelsel zou worden aangemerkt. De ontdekking is gedaan met de NICMOS-camera aan boord van de Hubble Space Telescope, en de bepaling van de massa is verricht op basis van waarnemingen met de infrarode Spitzer Space Telescope. Het is onduidelijk hoe zich in zo'n korte tijd na de oerknal zulke zware sterrenstelsels konden vormen.





De rode stip in het midden van de foto is het extreem ver verwijderde baby-stelsel.


Ziekte & Gezondheid


Afvallen met Aibo

Noorderlicht.vpro.nl, 5 sept 2005



Amerikaanse onderzoekers ontwikkelen een robothond die zijn baasje aan het lijnen houdt. Hij wordt verdrietig van luiheid en vreetbuien.

Een weegschaal, een stappenteller, een handpalmcomputer en een robothond moeten samen gaan zorgen dat weerbarstige zwaargewichten erin slagen af te vallen en hun streefgewicht daarna vast te houden. Het systeem is nog in ontwikkeling, maar Cory Kidd zal de plannen op 11 september alvast presenteren op de UbiComp-conferentie in Tokio.

De apparaten houden bij hoe het ervoor staat met de calorieën en dat bepaalt de 'stemming' van robothondje Aibo. Wie zich netjes aan de voorschriften houdt, wordt kwispelend en energiek begroet, terwijl zondaars een lethargische houding kunnen verwachten. Maar als je de zaak wil bedriegen is dat geen enkel probleem. Je moet namelijk zelf op de computer bijhouden wat je eet. De dieetrobot is dan ook niet bedoeld voor mensen die het wel best vinden om dik te zijn, maar vooral voor degenen die moeite hebben hun eigen gedrag goed in te schatten.



Aibo heeft zelf geen moeite om op zijn ideale gewicht te blijven

Dikke werknemers zijn vaker ziek

NRC, 8 okt 2005



Dikke werknemers zijn aanzienlijk vaker ziek dan hun slanke collega's. Dat zegt de wereldvakbondsorganisatie ILO in een onderzoek. Overgewicht komt niet alleen door te veel en te vet eten thuis, ook de bedrijfskantines zijn er debet aan. De ILO bepleit een actievere opstelling van overheid en bedrijfsleven om de maaltijden die mensen op het werk tot zich nemen gezonder worden.

Er is een proef uitgevoerd, in Singapore, waar de personeelsleden van een grote farmaceutische onderneming gezonder eten in de kantine kregen: gegrilde in plaats van gebakken gerechten, meer mineraalwater in plaats van frisdrank en salades met minder olie en zout. Het ziekteverzuim daalde door het dieet van gemiddeld 3,7 dagen naar 1,9 dagen per werknemer per jaar. Het boek dat ILO over het onderzoek publiceerde, Food at Work, laat meer goed nieuws zien. ,,We wilden aantonen dat de oplossingen soms simpeler zijn dan men denkt'', aldus een adviseur van de ILO. Bij de Nederlandse vakbonden staat overgewicht van werknemers niet op de agenda. ,,We houden ons niet bezig met hoe mensen moeten leven. We hebben het druk genoeg met de risico's die uit het werk zelf voortvloeien'', zegt een woordvoerder van de FNV vakcentrale. Het CNV vindt voeding een verantwoordelijkheid van de mensen zelf. Overgewicht is een probleem in Nederland. Volgens het Voedingscentrum, een door de overheid gesubsidieerd voorlichtingsbureau, veroorzaakt zwaarlijvigheid jaarlijks 40.000 nieuwe gevallen van ouderdomsdiabetes, hart- en vaatziekten en kanker.





  1   2   3   4


De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2019
stuur bericht

    Hoofdpagina