Natuurwetenschap in het Nieuws



Dovnload 136.55 Kb.
Pagina1/3
Datum24.08.2016
Grootte136.55 Kb.
  1   2   3

Natuurwetenschap

in het Nieuws

nummer 21, januari 2004

Alle artikelen zijn ingekort. De volledige artikelen zijn, net

als de digitale versie van deze krant te vinden op:



www.phys.uu.nl/natunieuws/


Zonnestelsel & Heelal

Opnamen van Titanoppervlak

allesoversterrenkunde.nl, 15 jan 2005

De Europese ruimtevaartorganisatie ESA heeft zaterdagochtend de eerste kleurenopname van het Titanoppervlak vrijgegeven gemaakt door de Huygenscapsule na de afdaling die een dag eerder plaatsvond. Zaterdag gaf ESA ook enkele panorama-mozaïeken vrij, gemaakt vanaf acht kilometer hoogte.



Opname van 16 kilometer hoogte.

Op de eerste foto, die gemaakt werd vanaf een hoogte van ca. 16 kilometer, zijn stromingspatronen te zien die sterk aan rivieren doen denken, compleet met talloze vertakkingen. De kleinste details die op de foto zichtbaar zijn, zijn 40 meter groot. Volgens een van de onderzoekers is rechts op de foto mogelijk een soort kustlijn zichtbaar; het donkere gebied zou een vloeibaar oppervlak kunnen zijn. Overigens komt er op Titan geen vloeibaar water voor: de oppervlaktetemperatuur bedraagt 180 graden onder nul. De waargenomen patronen zijn misschien veroorzaakt door vloeibaar methaan.





Opname van 8 kilometer hoogte.

De tweede foto is gemaakt vanaf acht kilometer hoogte. Er zijn structuren op zichtbaar die nog het meest doen denken aan ijsbergen die boven een vloeistofoppervlak uitsteken. Ook zijn er kleine kraters zichtbaar op het oppervlak. Het gebied waar Huygens is geland is Xanadu genoemd, naar het mysterieuze en onbekende land uit een beroemd gedicht van de Engelsman Samuel Taylor Coleridge.



Opname vanaf het Titanoppervlak.

De derde foto is gemaakt vanaf het oppervlak, dat bezaaid lijkt te zijn met ijsklompen. Bij nadere beschouwing is overigens gebleken dat het niet om grote brokstukken gaat, maar om relatief kleine objecten met afmetingen van enkele centimeters tot hooguit anderhalve decimeter. De ijsklompen op de voorgrond bevinden zich op een afstand van minder dan een meter van de Huygens-camera. Volgens planeetdeskundige Torrence Johnson speelt methaan (en/of ethaan) op Titan de rol die water op aarde speelt, inclusief een cyclische wisselwerking met de dampkring. IJs (gewoon bevroren water) speelt dan de rol van gesteenten - bij de extreem lage temperatuur op Titan heeft waterijs vrijwel dezelfde hardheid. De ijsklompen op de foto hebben sterk afgeronde vormen, wat erop zou kunnen wijzen dat ze geërodeerd zijn door vloeistofstromingen.



Huygens functioneert langer dan gedacht op oppervlak Titan

European Space Agency (ESA), 14 januari 2005

De Europese Huygenscapsule is op Titan geland. De afdaling naar het oppervlak van de grote Saturnusmaan verliep geheel volgens plan. Na de landing bleef de Huygenscapsule enkele uren lang functioneren. Om 17.19 uur werden in het vluchtleidingscentrum ESOC in Darmstadt de eerste gegevens van Huygens ontvangen. Die waren eerder op de dag naar het moederschip Cassini gestuurd, en konden pas rond 16.00 uur naar de aarde worden doorgeseind - een afstand van ruim een miljard kilometer, waar de radiosignalen ruim een uur voor nodig hadden. Wetenschappers zijn momenteel bezig met een voorlopige analyse van de eerste meetgegevens. Naar verwachting zijn later op de avond de eerste foto's van Huygens beschikbaar. David Southwood, wetenschappelijk directeur van ESA, sprak vanmiddag van een historische gebeurtenis.

Melkweg barst van zwarte gaten

Volkskrant, 15 januari 2005





Röntgenfoto van het Melkwegcentrum.

Er zwermen vele tienduizenden zwarte gaten rond de kern van het Melkwegstelsel. Die conclusie trekken Amerikaanse astronomen uit metingen van de röntgenkunstmaan Chandra. Binnen drie lichtjaar afstand van de kern (minder dan de afstand van de zon tot de dichtstbijzijnde ster) zijn het er naar schatting al zo’n twintigduizend – veel meer dan verwacht.

Volgens Michael Muno van de Universiteit van Californië in Los Angeles, die de resultaten maandag presenteerde op de winterbijeenkomst van de American Astronomical Society in San Diego, zakken de zwarte gaten langzaam maar zeker naar de Melkwegkern als gevolg van toevallige ontmoetingen met lichtere sterren. De ster wordt bij zo’n passage weggeslingerd, en het zwarte gat verliest bewegingsenergie.

De conclusies zijn overigens gebaseerd op waarnemingen van slechts een handvol röntgenuitbarstingen. Die zijn alleen te verklaren door aan te nemen dat er enorm veel zwarte gaten in het gebied aanwezig zijn



Er is volop ijs rond aankomende planeten

Volkskrant, 13 november 2004

In koude, donkere wolken in het heelal kunnen gasmoleculen vastvriezen op stofkorrels. De resulterende ijzige deeltjes zenden zelf geen licht of warmte uit. Maar als ze zich vóór een ster bevinden, filteren ze wel een deel van het sterlicht weg. De golflengten waarop die absorptie plaatsvindt (vrijwel altijd ergens in het mid-infrarood), vertellen je iets over de chemische samenstelling van het ijs.



Illustratie van een planetenstelsel-in-wording.

Een harpoen voor Tempel 1

NRC, 20 december 2004



Ruimtevaartcentrum Nasa stuurt een sonde naar de komeet Tempel 1 om meer inzicht te krijgen in de samenstelling van kometen.

Kometen zijn nog altijd met mysteries omgeven. Even oud als planeten, houden ze zich op in de bitterkoude buitengewesten van ons zonnestelsel. Dus hebben ze, onaangetast door zonnewarmte, nog altijd de samenstelling van het oer-zonnestelsel.

Af en toe trekken reuzenplaneten als Neptunus en Saturnus een exemplaar naar de meer centrale delen van het zonnestelsel en het is zo'n afzwaaier, Tempel 1, waarop de Nasa zijn zinnen heeft gezet.



Na een reis van zes maanden maakt zich van de sonde een 372 kilo zware 'harpoen' los, die zich (camera in de neus) met 37.000 km/uur in Tempel 1 zal boren.

Eerste foto van exoplaneet mogelijk bevestigd

Allesoversterrenkunde.nl

Hubble ESA Information Centre, 10 januari 2005

Enkele maanden geleden werd met de Europese Very Large Telescope voor het eerst een planeet bij een andere ster gefotografeerd. Dat wil zeggen: vlak bij een bruine dwergster werd een nietig rood lichtstipje gevonden dat een reuzenplaneet zou kunnen zijn in een baan rond de bruine dwerg. Absolute zekerheid hadden de onderzoekers echter niet, omdat de afstand tot het lichtstipje niet bekend was. In theorie zou het dus ook een ver verwijderd achtergrondobject kunnen zijn. Die mogelijkheid lijkt nu veel minder waarschijnlijk, dankzij metingen van de infrarode NICMOS-camera aan boord van de Hubble Space Telescope.



Het lichtstipje en de bruine dwerg blijken met elkaar mee te bewegen ten opzichte van verre achtergrondobjecten, zodat het nu zo goed als zeker is dat ze inderdaad bij elkaar horen. De infraroodwaarnemingen hebben ook meer informatie opgeleverd over de planeet. Die zou een paar keer zo zwaar zijn als Jupiter en een temperatuur van ca. 1250 graden hebben.



Kliederboel op Mars

Noorderlicht, 22 december 2004



Er liepen al oermensen over de aardbol toen er op Mars nog lava, gletsjers en zelfs water stroomde. Het lijkt gewoon toeval dat we Mars hebben leren kennen als een doodse, bewegingloze planeet, onthullen Europese onderzoekers vandaag.

Tot dusver ging iedereen ervan uit dat Mars al zeer lang geologisch zo dood is als een pier. Maar nu blijkt dat er twee miljoen jaar geleden nog lavavlaktes werden gevormd. Dat is zeer recent, in geologische termen: in die dagen liepen er in Afrika al primitieve mensachtigen rond.



Bovendien moeten er tot voor kort gletsjers over de planeet hebben geglibberd – gletsjers, gemaakt van heel gewoon ijs. Rond de vulkanen vonden de onderzoekers schuursporen, verdachte bollingen die wellicht onder het stof begraven gletsjers zijn en zelfs geulen, vermoedelijk uitgesleten door stromend water. Sommige gletsjersporen zijn te jong om te dateren. Ze kunnen bij wijze van spreken gisteren zijn gemaakt.



Ontplofte ster schiep de mens

Allesoversterrenkunde.nl, november 2004

De mens heeft zijn bestaan misschien te danken aan de gewelddadige dood van een ster. Die voorzichtige conclusie trekken Duitse en Oostenrijkse onderzoekers in een recente publicatie in Physical Review Letters (22 oktober). De kosmische straling van de exploderende ster zou 2,8 miljoen jaar geleden een kleine klimaatomslag hebben veroorzaakt, en het drogere klimaat in Afrika leidde tot een versnelde evolutie van de mens.

Bij supernova-explosies worden ook grote hoeveelheden energierijke deeltjes de ruimte in geblazen. Gedurende een slordige honderdduizend jaar kwam er naar schatting 15 procent meer kosmische straling op aarde aan. De deeltjes leiden tot meer wolkenvorming in de aardse dampkring, met als gevolg een iets koeler en droger klimaat. Die klimaatomslag speelde mogelijk een rol in de evolutie van de moderne mens.



Ziekte & Gezondheid

Aidsdag wil vrouwen beschermen

Virusremmende gel in ontwikkeling

Noorderlicht, 30 november 2004

In het afgelopen jaar steeg het aantal HIV-geïnfecteerden met 14 procent tot een nieuw record van maar liefst veertig miljoen. Toenemend zijn jonge vrouwen (15 tot 24 jaar) het slachtoffer, vaak besmet door hun echtgenoot. Europees onderzoek speelt daarop in door een virusdodende zalf te ontwikkelen waarmee de vrouwen zich kunnen beschermen.

De aids-epidemie heeft enorme proporties aangenomen. Het aantal geïnfecteerden stijgt jaarlijks met ongeveer 12 procent, maar de verschillen per regio zijn enorm. Zo is het aantal HIV-besmetten in Europa met 3 procent toegenomen tot 610.000, maar in zuidelijk Afrika is het aantal met 12 procent gestegen tot ruim 25 miljoen. Ruim tweederde van de HIV-geïnfecteerden woont in zuidelijk Afrika.

Het thema van de Wereldaidsdag (1 december) is dit jaar dan ook de bescherming van jonge vrouwen. Europees onderzoek sluit aan op dit thema met de ontwikkeling van virusdodende middelen voor vaginaal gebruik. Dr. Robin Shattock zoekt naar moleculen met een virusdodende werking, ‘microbicides’ genaamd. Zo gauw er een interessant molecuul opduikt, willen Shattock en collega’s er alles van weten: de molecuulstructuur, de manier waarop het werkt en hoe de werking versterkt kan worden.

Microbiciden verkeren nog in de onderzoeksfase en het enige preventiemiddel is nog steeds het condoom. Maar dat wordt om tal van redenen onvoldoende gebruikt. Te duur, niet voorradig, niet stoer, niet lekker of onderschatting van het besmettingsgevaar.



Succesje in strijd tegen aids

Infectie hiv-dragers afgeremd door afweercel met dood virus


TROUW, 29 november 2004

Biochemici zijn erin geslaagd bij enkele hiv-dragers de infectie te remmen door hen te vaccineren met hun eigen afweercellen, voorzien van een inactief aidsvirus.

Bij acht van de 18 proefpersonen verdween het virus grotendeels uit het bloed en bleef daaruit tot een jaar na de vaccinatie. Dat meldden Franse onderzoekers gisteren in een online-publicatie van het vakblad Nature medicine.

De entstof bestond uit dendritische cellen, cellen van ons immuunsysteem die overal in het lichaam vreemde stukjes weefsel -van ziektekiemen- opsporen om ze aan andere afweercellen aan te bieden. Die gealarmeerde cellen ruimen de indringers vervolgens op.

Struikelblok bij het zoeken naar een aidsvaccin is dat het immuunsysteem maar mondjesmaat reageert, doordat het de met hiv geïnfecteerde cellen moeizaam herkent. In de nieuwe strategie worden de dendritische cellen daarom een handje geholpen. Ze hoeven niet zelf virusdeeltjes op te sporen maar worden eerst uit het lichaam geïsoleerd en in de reageerbuis gekoppeld aan dood hiv-virus. Terug in het lichaam blijken de virusgeladen afweercellen dan wel het immuunsysteem te kunnen mobiliseren.



Vijftien jaar fastfood maakt Amerikanen 4,5 kilo dikker

NRC, 10 januari 2005



Wie meer dan twee keer per week bij McDonalds, Burger King of Pizza Hut eet, slaat in 15 jaar tijd zo'n 4,5 kilo meer vet op dan een leeftijdgenoot die maar heel af en toe in zo'n fastfood-restaurant eet. Bovendien verdubbelt de kans op ouderdomsdiabetes bij frequente fastfoodeters. Dat blijkt uit een langlopend Amerikaans onderzoek.

Het zijn cijfers uit een langlopend Amerikaans onderzoek onder ruim 3.000 mensen die in 1985 18 tot 30 jaar oud waren. Een verslag van het onderzoek is te lezen in het medisch tijdschrift The Lancet.

De deelnemers aan het Coronary Artery Risk Development in Young Adults (CARDIA) onderzoek werden in 15 jaar tijd zesmaal ondervraagd over hun eet- en kookgewoonten en leefstijl. Ook werden ze gewogen, gemeten en stonden ze een buisje bloed af om hun insulineresistentie (kans op suikerziekte) te laten meten.





Beeld uit de documentaire Super Size Me, waarin filmer Morgan Spurlock een maand lang alleen maar hamburgers eet.

De sterk toegenomen kans op suikerziekte en de 4,5 kilo vet waren vooral afhankelijk van fastfoodconsumptie, niet van andere leefstijlfactoren als televisiekijken of sporten en hadden niets te maken met het opleidingsniveau. Mannen, en vooral de zwarte mannen, aten vaker fastfood dan vrouwen. Blanke vrouwen komen het minst vaak in de hamburgerketens.

De 4,5 kilo gewichtstoename lijkt enorm, maar is te relativeren: de mensen die de gemaksvoedselrestaurants níet frequenteerden kwamen in 15 jaar gemiddeld 11,5 kilo aan. De fastfoodeters verdikten 40% sneller en werden 16 kilo zwaarder. Het beeld voor de hele groep komt overeen met de gevreesde 1 kilo per jaar gewichtstoename die in de westerse wereld gewoonte dreigt te worden.

In de VS halen kinderen tegenwoordig 10% van hun energie uit fastfood. In de jaren zeventig was dat nog 2%. Rond 1990 was in de VS ruim 20% van de volwassenen veel te dik (met een body mass index van boven de 30 (BMI = gewicht in kilo gedeeld door het kwadraat van de lengte in meters). In tien jaar tijd steeg dat percentage tot ruim 30. Twee op de drie Amerikaanse volwassenen is tegenwoordig te zwaar (BMI boven 25). Na kritiek op de menusamenstelling bieden de meeste fastfoodketens tegenwoordig salades, maar de klant kan die optuigen met vetrijke ingrediënten en dressings.



Apenmannetjes tijdelijk onvruchtbaar door prikpil

Noorderlicht, november 2004



Amerikaanse en Indiase wetenschappers hebben een methode ontwikkeld waarmee mannelijke apen tijdelijk steriel gemaakt kunnen worden. Zou het er dan eindelijk van komen, een anticonceptiepil voor mannen?

Injecties met het eiwit eppine, een eiwit dat van nature alleen voorkomt in de zaad- en bijballen, bleek zeven van de negen proefdieren onvruchtbaar te maken. Het effect ontstaat waarschijnlijk door een afweerreactie die tegen eppine ontstaat.

Wetenschappers zijn al langer op zoek naar een betrouwbare en tijdelijke anticonceptiemethode die werkt bij mannen. Voor vrouwen is de anticonceptiepil inmiddels de normaalste zaak van de wereld, maar een voorbehoedsmiddel voor mannen te ontwerpen heeft meer voeten in aarde.

Het Amerikaans-Indiase team zoekt daarom zijn heil in een prikpil gericht tegen een eiwit uit de zaadballen. Drie jaar geleden identificeerden ze daar het menselijke eiwit eppine. Dat hebben zij nu getest als immunocontraceptiemiddel bij negen mannelijke apen (Macaca radiata). Bij zeven van de apen wekten de iedere drie weken gegeven injecties hoge gehaltes antilichamen op, gericht tegen het eiwit eppine. Bij twee dieren bleef de concentratie antilichamen laag en zij werden om die reden niet verder getest.



Fabrikant Prozac hield gegevens achter

Noorderlicht.nl, 4 januari 2005



Het medisch vaktijdschrift British Medical Journal heeft de hand weten te leggen op documenten waaruit zou blijken dat gebruik van het antidepressivum Prozac kan leiden tot agressief gedrag en zelfmoord.

Tien jaar geleden nog waren de documenten 'kwijt'. Dat beweerde althans de fabrikant van een van de populairste antidepressiva ter wereld, Prozac. Eli Lilly, de fabrikant van het middel, werd in 1994 voor de rechter gedaagd door de nabestaanden van Joseph Wesbecker. In 1989 schoot Wesbecker acht mensen dood met een AK-7, waarna hij de hand aan zichzelf legde. Wesbecker was al jaren ernstig depressief, en slikte net een maand Prozac.

De aanklagers in de zaak probeerden aan te tonen dat Prozac de boosdoener was, en dat Eli Lilly negatieve onderzoeksresultaten achter had gehouden. Dat mislukte, omdat de belastende gegevens niet boven tafel kwamen tijdens het proces. Lilly won de zaak, en claimde vervolgens doodleuk dat "in de rechtszaal was bewezen dat Prozac veilig en effectief is." In 1997 gaf de fabrikant overigens onder druk toe het proces niet geheel op eigen houtje te hebben gewonnen, maar in het geheim een schikking te hebben getroffen met de aanklagers. Daardoor werd het vonnis nietig verklaard.



Moderne antidepressiva zoals Prozac en Seroxat blokkeren de werking van het transportereiwit 5HTT.

Het medisch vakblad British Medical Journal kreeg een maand geleden van een anonieme tipgever de zoekgeraakte documenten in handen. Uit de documenten blijkt onder meer dat Eli Lilly al in de jaren tachtig op de hoogte was van de negatieve bijwerkingen van Prozac. Zo haalt het medisch tijdschrift een onderzoeksverslag aan uit 1988, waaruit blijkt dat patiënten die Prozac toegediend kregen, twee keer zo vaak (38 procent) te kampen hadden met verhoogde onrust – agressie, slapeloosheid, opwinding - dan patiënten die een neppilletje slikten (19 procent).

Sinds begin jaren negentig zijn al geluiden te horen over de gevaarlijke kanten van Prozac. De voornaamste spreekbuis is Peter Breggin, die als medisch expert betrokken was bij de zaak Wesbecker. Hij waarschuwt al bijna vijftien jaar dat Prozac kan leiden tot gewelddadig gedrag en zelfmoord kan uitlokken.

Het British Medical Journal meldt de documenten te hebben doorgestuurd naar de FDA, de Amerikaanse organisatie die gaat over de toelating van geneesmiddelen op de (Amerikaanse) consumentenmarkt. Richard Kapit, de arts die Prozac ooit goedkeurde voor de FDA, laat weten niet eerder op de hoogte te zijn geweest van de inhoud van de documenten die nu boven water zijn gekomen. “Deze gegevens zijn erg belangrijk. Als dit onderzoek voor of door Eli Lilly is uitgevoerd, dan hadden ze ons die gegevens [toen] moeten verstrekken.”

In 1990 rapporteerde de FDA bij monde van David Graham, tegenwoordig onderdirecteur van de afdeling Medicijnveiligheid van diezelfde FDA, trouwens al dat Eli Lilly het aantal gevallen van agressiviteit en suïcidaliteit bij Prozac-gebruikers ernstig onderrapporteerde. Zo werden 76 van de 97 Prozac-gerelateerde zelfmoorden door het bedrijf weggelaten uit de onderzoeksverslagen. “Vanwege de grootschalige onderrapportage kunnen de [gepubliceerde] bevindingen van Eli Lilly niet als bewijs gelden dat er géén verband is tussen Prozac en agressief gedrag,” schreef Graham in een memo op 11 september 1990.

Eli Lilly weigerde het British Medical Journal te woord te staan. Wel liet ze in een schriftelijke verklaring weten dat Prozac het leven van miljoenen heeft verlicht. “Het is een van de best onderzochte geneesmiddelen uit de geschiedenis van de geneeskunde, en het wordt aan meer dan 50 miljoen mensen over de hele wereld voorgeschreven." Volgens het onderzoek uit 1988 betekent dat overigens dat zo'n tien miljoen mensen last moeten hebben (gehad) van de negatieve bijwerkingen



Geheugenverlies volgens Hollywood

Amnesie geeft geen nieuw leven

Noorderlicht, 17 december 2004

Een schande is het. Speelfilms creëren een volkomen verkeerd, geïdealiseerd beeld van geheugenverlies. Je zou haast vergeten wat amnesie écht is, klaagt een Britse neuropsychologe vandaag in het vakblad British Medical Journal.

Van een plotselinge schok of een klap op uw hoofd kunt u geheugenverlies krijgen. Opeens bent u dan een heel ander mens. U kunt een nieuw leven beginnen. Met nieuwe herinneringen, nieuwe vrienden en misschien zelfs een heel nieuw karakter. Maar pas op dat u niet een voorwerp of persoon onder ogen krijgt uit uw vergeten verleden. Uw herinneringen kunnen dan terugkeren. En pas vooral op dat u niet nóg een klap tegen uw hoofd krijgt. U kunt dan opeens weer de oude zijn.

Stuk voor stuk zijn het larieverhalen, schrijft de Britse neuropsychologe Sallie Baxendale vandaag in het vakblad British Medical Journal. Maar wel wijdverbreide larieverhalen, met dank aan de filmindustrie. Als het aankomt op geheugenverlies, houden bioscoopfilms er namelijk een geheel eigen werkelijkheid op na, vol misverstanden en onwaarheden. Een kwalijke zaak, vindt Baxendale. Ze waarschuwt: “Blijkbaar heeft het brede publiek bijzonder weinig begrip van amnesiesyndromen. (…) Artsen moeten zich daarvan bewust zijn.”



Guy Pearce met geheugenverlies in Memento



Matt Damon met geheugenverlies in The Bourne Supremacy (2004)

Af en toe zit er wel degelijk een kern van waarheid in de films over geheugenverlies. Ja: door hoofdletsel of een ernstige psychische schok kunt u tijdelijk een geheugenstoornis krijgen. Dat gebeurt alleen lang niet zo vaak als Hollywood denkt, en levert een geheel ander soort amnesie op dan het langdurige, totale geheugenverlies waarover de films altijd gaan. En: totale amnesie is een afschuwelijke handicap, géén begin van een nieuw leven. Want denk maar niet dat u nieuwe herinneringen weer zonder probleem kunt opslaan. Echt geheugenverlies is een nachtmerrie, een gevangenschap in een eeuwigdurend heden.

Vooral het fabeltje dat mensen met amnesie opeens iemand anders worden, is hardnekkig. In de film maakt geheugenverlies van goeieriken slechteriken, en vice versa. Een kwaal waar vooral moordenaars mee te maken krijgen, schampert Baxendale. “Volgens Hollywood is amnesie een soort beroepskwaal voor professionele huurmoordenaars.” Zie The Bourne Identity (2000) of Total Recall (1990), om er een paar bekende te noemen.



  1   2   3


De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina