Paul Ehrenfest: de Leidse onderzoekschool van een fysicus in diaspora



Dovnload 193.89 Kb.
Pagina1/9
Datum26.08.2016
Grootte193.89 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

Paul Ehrenfest: de Leidse onderzoekschool van een fysicus in diaspora


He was […] the best teacher in our profession


Albert Einstein


Eind augustus 1932 ontving Philip Idenburg, secretaris van het curatorium van de Leidse universiteit, een verontrustende brief. De schrijver van het epistel was Albert Einstein, het onderwerp de geestesgesteldheid van de Leidse hoogleraar Paul Ehrenfest. Einstein sprak openlijk zijn zorg uit over Ehrenfest, die naar zijn zeggen gebukt ging onder zware depressies en zou spelen met de gedachte aan zelfmoord. Einstein drong krachtig aan op snelle maatregelen.

De oorzaak van Ehrenfests gemoedstoestand moest volgens Einstein gezocht worden in de stormachtige ontwikkelingen binnen de theoretische natuurkunde, Ehrenfests vakgebied. De nieuwe opvattingen karakteriseerde Einstein als ‘heterogeen, verwarrend en logisch onbevredigend, maar door de feiten afgedwongen.’ In deze chaotische situatie was het een theoretisch natuurkundige niet langer mogelijk het vakgebied in zijn geheel te beheersen en aldus als ‘leider en wegwijzer’ te dienen voor de jonge generatie onderzoekers. Voor een veeleisend en gewetensvol leraar als Ehrenfest was deze toestand eenvoudigweg ondraaglijk.

Volgens Einstein bestond er maar één uitweg uit dit dilemma: de eventueel tijdelijke aanstelling van een tweede theoretisch natuurkundige. Wellicht zou na een jaar of tien de situatie in de natuurkunde weer genormaliseerd zijn. Hij wees er daarnaast op dat een verdeling van taken in de experimentele natuurkunde reeds gebruikelijk was.

Idenburg reageerde voortvarend. Maar ondanks de steun van het College van Curatoren slaagde hij er niet in het gewenste te bewerkstelligen. Het ministerie weigerde extra geld uit te trekken voor de Leidse natuurkunde. Ruim een jaar later werden Einsteins angstige vermoedens bewaarheid. Ehrenfest beëindigde zijn leven. Daarmee verloor de Leidse universiteit een van haar meest opmerkelijke vertegenwoordigers.1

Het hier vermelde voorval raakt direct aan een aantal wezenlijke aspecten van Ehrenfests leven. Het confronteert ons bovenal met de tragiek van dit leven, maar ook met Ehrenfests voornaamste rol, namelijk die als leermeester, en tenslotte met het onlosmakelijke verband tussen Ehrenfests levensgeschiedenis en de geschiedenis van de kwantumtheorie. Wie was deze Ehrenfest? En wat was zijn betekenis voor de Leidse universiteit?

Beantwoording van deze vragen, zal, zoals het bovenstaande suggereert, ons naar de ontwikkeling van de kwantumtheorie voeren en, bovenal, naar Ehrenfests onderwijs en zijn Leidse leerlingen. Zoals we zullen zien bewerkstelligde Ehrenfest een cultuuromslag in de Leidse fysica, een omslag die zich met name binnen het onderwijs deed gelden. Meer algemeen kan hij worden gezien als de heraut van de moderne natuurkunde in Nederland. Dit is het verhaal van zijn Leidse professoraat.2

Jeugd en opleiding

Paul Ehrenfest werd geboren in Wenen op 18 januari 1880, als jongste van vijf broers. Zijn joodse ouders hadden een goed lopende kruidenierszaak in een van de armere wijken van Wenen. In de jaren negentig bezocht hij het Weense Akademisches Gymnasium. Dit was een moeilijke tijd voor hem, onder andere door het verlies van zijn beide ouders. Zijn moeder overleed in 1890 en zijn vader zes jaar later. Ehrenfest ging lange tijd gebukt onder hevige depressies. Daarbij ontwikkelde hij een groeiende weerzin tegen de school en de daar gehanteerde onderwijsmethoden. Later zou hij erop staan zijn kinderen thuis te onderwijzen.

In 1899 vervolgde Ehrenfest zijn opleiding aan de Weense technische hogeschool. Al spoedig maakte hij tevens gebruik van het onderwijsaanbod van de Weense universiteit. Hoewel hij scheikunde had opgegeven als specialisatierichting raakte hij al spoedig gegrepen door de theoretische fysica. Vermoedelijk gebeurde dit vooral onder invloed van de colleges van Ludwig Boltzmann, Oostenrijks meest prestigieuze fysicus. Studenten in Duitstalige landen bezochten veelal verschillende universiteiten en ook Ehrenfest volgde dit patroon. Zo vertrok hij in november 1901 naar Göttingen waar hij anderhalf jaar zou verblijven.3

Voor Ehrenfest was Göttingen een openbaring. Het rijke onderwijsaanbod, de kameraderie met zijn, veelal buitenlandse, medestudenten en bovenal de verwoede discussies over wis- en natuurkunde op de wekelijkse studentenbijeenkomsten maakten Göttingen voor hem tot een ideaal studieoord. Onder die buitenlandse studenten trof hem vooral een jonge Russische wiskundige, Tatyana Alexeyevna Afanassjewa, afkomstig uit St. Petersburg. Ze was enkele jaren ouder dan Ehrenfest, bezat een sterke en onafhankelijke geest, en, evenals Ehrenfest, een fascinatie voor de grondslagen der exacte wetenschappen. Beide vonden elkaar tevens in een afkeer van genotmiddelen als alcohol en tabak. Binnen een paar maanden na haar komst naar Göttingen besloten de twee tot een huwelijk.

Na een kort bezoek in het voorjaar van 1903 aan Leiden, waar hij de colleges van Lorentz bezocht, keerde Ehrenfest terug naar Wenen om daar bij Boltzmann zijn studie af te ronden. In juni 1904 behaalde hij zijn doctoraat en kort daarop huwde hij de daartoe naar Wenen overgekomen Afanassjewa. Daar de Oostenrijks-Hongaarse wetten een huwelijk tussen een jood en een christen verboden verklaarden beiden zich officieel onkerkelijk. In het voorjaar daarop bezochten ze Rusland bij wijze van huwelijksreis en tevens om zich te oriënteren op hun geplande toekomst aldaar. In oktober werd hun eerste dochter geboren.4

Na zijn promotie had Ehrenfest zijn studies aan de Weense universiteit voortgezet. Het bescheiden inkomen waarover het echtpaar door erflating beschikte, maakte het vinden van een betaalde positie geen dringende aangelegenheid. Ehrenfest verdiepte zich in de statistische mechanica en de daarmee verband houdende stralingstheorie van Planck. Hierbij fungeerde Afanassjewa als onmisbaar klankbord. Aan het eind van het voorjaar van 1906 verliet het echtpaar Wenen. Na de zomer te hebben doorgebracht in Zwitserland, reisden ze door naar Göttingen. Daar aangekomen werd Ehrenfest getroffen door het bericht van Boltzmanns zelfmoord. Het nieuws zorgde voor een schok in de internationale natuurkundige gemeenschap. Voor zijn leerling Ehrenfest moet de klap in verhevigde mate zijn aangekomen.

Hoewel Ehrenfests hoop op een aanstelling in Göttingen als privaatdocent ijdel bleek, werd hij wel door de hoogleraar Felix Klein gevraagd om te participeren in het wiskundig colloquium. Als onderwerp voor zijn voordracht koos hij de discussie over Boltzmanns statistische onderbouwing van de tweede hoofdwet der thermodynamica. Het succes van zijn optreden bleek wel uit het daaropvolgende verzoek van Klein om, eventueel in samenwerking met zijn echtgenote, een bijdrage te leveren over de statistische mechanica voor Kleins Enzyklopädie der mathematischen Wissenschaften. Dit project zou uiteindelijk drie jaar in beslag nemen.

In de herfst van 1907 achtten beide echtelieden de tijd rijp om zich in St. Petersburg te vestigen. Niet dat de vooruitzichten op een betrekking daar nu zoveel beter waren; integendeel zelfs, maar gegeven het gebrek aan perspectief elders en Ehrenfests aversie tegen Wenen was Affanasjewa’s thuishaven een voor de hand liggende keus. Ehrenfest zocht er direct contact met een groep jonge wis- en natuurkundigen. Met een van hen, de Oekraïense fysicus Abram Federovich Joffe, ontwikkelde hij een hechte en levenslange vriendschap.

Het intellectuele klimaat in de universiteit van St. Petersburg verschilde hemelsbreed van dat in Göttingen. De natuurkunde-examens vergden een excessieve hoeveelheid gedetailleerde kennis. Origineel onderzoek werd eerder ontmoedigd dan gestimuleerd. Door het organiseren van informele tweewekelijkse colloquia, alsmede een wekelijks studentenseminarium probeerde Ehrenfest het enthousiasme onder de jonge fysici levend te houden. Maar toen in 1911 de academische situatie in Rusland onder de nieuwe onderwijsminister nog verder verslechterde, nam Ehrenfest het besluit Rusland te verlaten. De uitzichtloze situatie belemmerde hem steeds meer in zijn werk.5

In januari 1912 vertrok Ehrenfest uit St. Petersburg voor een rondreis langs de voornaamste Duitstalige universiteiten. Hij had inmiddels een aantal verdienstelijke publicaties op zijn naam staan. In de kring der theoretische fysici was zijn naam voldoende bekend en werd zijn werk in het algemeen gerespecteerd. Desondanks slaagde hij er niet in een privaatdocentschap in de wacht te slepen. In Leipzig, waar Boltzmann enige jaren gedoceerd had en nu zijn Weense vriend en studiegenoot Herglotz werkte, eiste men een promotie aan een Duitse universiteit. In München, waar Kleins voormalige assistent Sommerfeld in enkele jaren tijd een grote reputatie had opgebouwd, had hij al evenmin succes. Sommerfeld wilde zijn eigen beloftevolle leerlingen niet passeren.

Beter leken de vooruitzichten in Praag. Hier maakte Ehrenfest kennis met Einstein, een ontmoeting die zou resulteren in een warme en levenslange vriendschap. Zij waren van dezelfde leeftijd, deelden een joodse achtergrond, bezaten dezelfde natuurkundige interesses, en hadden daarenboven een gemeenschappelijke afkeer van formaliteiten.

Einstein stond op het punt naar Zürich te vertrekken en het zag er naar uit dat Ehrenfest hem in Praag zou kunnen opvolgen. Maar Ehrenfests rechtlijnigheid doorkruiste deze optie. Zijn weigering om zijn onkerkelijke staat, al was het maar pro forma, te herroepen stond een aanstelling in Praag in de weg. Einstein zelf was verbijsterd over deze, in zijn ogen nodeloos rigide opstelling. Ehrenfests daaropvolgende pogingen om met Einsteins hulp in Zürich een positie te vinden liepen evenzeer spaak.6

Terug in St. Petersburg, zonder enig vooruitzicht, ontving hij een brief van Lorentz die zijn carrière een onverwachte wending zouden geven.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9


De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina