T. S. Eliot in Four Quartets Vele christenen vragen zich af wat er met de kerk aan de hand is. Hoe kan het zijn dat zaken die eeuwenlang stonden als een huis in onze tijd geen vanzelfsprekendheden meer zijn? Hoe



Dovnload 22.26 Kb.
Datum24.07.2016
Grootte22.26 Kb.


weten, niet weten, geloven

Onophoudelijk zullen wij de dingen onderzoeken,

om dan aan het einde van onze navorsingen

terug te keren naar de plek waar we begonnen zijn

en we zullen die plek voor het eerst kennen.

T.S. Eliot in Four Quartets


Vele christenen vragen zich af wat er met de kerk aan de hand is. Hoe kan het zijn dat zaken die eeuwenlang stonden als een huis in onze tijd geen vanzelfsprekendheden meer zijn? Hoe kan het zijn dat de boodschap van het evangelie zo veel mensen in onze samenleving onberoerd laat?

Het antwoord op deze vragen is eenvoudig.

We leven in een andere wereld. Vroeger wisten ze bijna niets, nu weten we bijna alles. Er is een nieuw wereldbeeld ontstaan met als kernwoorden: oerknal, evolutie, tolerantie, DNA, ijstijden, elementaire deeltjes, enz. Verder zijn specifieke religieuze voorstellingen vervangen door algemene waarden: democratie, mensenrechten, tolerantie en godsdienstvrijheid.

Is er ruimte voor geloof in de moderne wereld waarin wij leven? Het is verleidelijk om in de verwarring van het bestaan je terug te trekken en zekerheid te zoeken in ‘the old time religion’. Veel beter is het om de vraag op de man af te lijf te gaan: kun je modern zijn en tegelijk gelovig?


het moderne wereldbeeld

Vroeger wisten ze bijna niets.

Eeuwenlang was het een belangrijk filosofisch werk: de Timeaus van Plato. Plato geeft daarin antwoord op de grote vragen. Hoe heeft God de wereld geschapen? Hoe werkt het menselijk lichaam, enz. Tegenwoordig is het vooral vermakelijk om zijn speculatieve beschouwingen te lezen. Hij gaat uit van de elementen vuur, lucht, water en aarde. Ziekte is de verstoring van het evenwicht tussen deze elementen, enz. Wat zat Plato er naast!

In De Historiën stelt Herodotes de eenvoudige vraag: waar komt al dat water van de Nijl vandaan? Met een beetje basiskennis aardrijkskunde is die vraag voor ons een fluitje van een cent. Maar wat gaat die Herodotes met zijn argumenten de mist in! Hij begrijpt er niets van! 1

Ook lang na de uitvinding van het schrift verkeerde de mensheid in onwetendheid.

In al die eeuwen zijn er een paar belangwekkende resultaten geboekt.

Met eenvoudige logica berekende Eratostenes rond 240 voor Chr. de omtrek van de aarde. Hij zat er maar een paar procent naast. Na de Middeleeuwen brak Copernicus met het geocentrische wereldbeeld. De vragen die hij liet liggen werden door Keppler opgelost. Deze berekende dat de aarde en de andere planeten een ellipsvormige baan hebben. Een beetje een teleurstelling was het wel voor hem. Want hoe kon God in zijn volmaakte schepping zich bedienen van zulke lelijke geometrische figuren als ellipsen!

Tenslotte moeten we Newton noemen die het revolutionaire idee uitwerkte dat de zwaartekracht op aarde en in het zonnestelsel een en dezelfde kracht is.


We hebben hier niet de ruimte om de hele wetenschapsgeschiedenis samen te vatten. Wel kunnen we vaststellen dat het na 1800 hard gaat..

We weten wat voor dramatische gebeurtenissen onze aarde heeft doorgemaakt: ijstijden, vulkaanuitbarstingen, meteorietinslagen, enz.

We kunnen bij benadering zeggen hoe oud en hoe groot de kosmos is waar wij in leven.

We kunnen ons een beeld vormen van de mensachtigen die vroeger op aarde geleefd hebben.

We weten wat het natuurkundige verband is tussen magnetisme, elektriciteit en licht.

We kunnen de chemische eigenschappen van de elementen verklaren vanuit de quantummechanica.

We hebben radioactiviteit ontdekt.

Door het logisch doordenken van de absolute lichtsnelheid, kwam Einstein tot zijn relativiteitstheorie, waarin onder invloed van snelheid de tijd kan vertragen, de massa kan vergroten en de afstanden kleiner kunnen worden. De relativiteitstheorie is op vele manieren bevestigd.

Wat betreft onze gezondheid zijn wij inmiddels vertrouwd met de mogelijkheden van inenting, antibiotica, chemotherapie, e.d. In de zomer kan de komende griep van de winter voorspeld worden. Enzovoorts, enzovoorts.

Vroeger wisten ze bijna niets, tegenwoordig weten we bijna alles.


hoe het christelijke geloof begonnen is

Wetenschap komt voort uit de rede gecombineerd met onderzoek. Geloof behoort voor velen tot de wereld van het subjectieve, het persoonlijke en het gevoelsmatige. Ieder het zijne en in sommige families bestaat de afspraak dat er bij feestelijkheden niet over geloof wordt gepraat.

Het opmerkelijke nu is dat het christelijk geloof niet begonnen is met wat persoonlijke zieleroerselen, maar met concrete gebeurtenissen. Jezus genas zieken. Hij had gezag over ‘boze geesten’. En Jezus doet een beroep op de waarneming: ‘heb je oren en hoor je niet, heb je ogen en zie je niet?’. Tegen zijn leerlingen zegt hij: ‘begrijpen jullie het niet?’

De kruisiging van Jezus is een schok.

Zijn opstanding nog meer.

De apostelen krijgen de opdracht om de boodschap van Jezus in de wereld bekend te maken.

Een van de eerste wonderen die de Bijbel in dit verband beschrijft is de genezing van de verlamde in Handelingen 3 en 4. Iedereen staat versteld. Petrus houdt een toespraak, maar wordt direct daarna gevangen gezet. De volgende dag staan Petrus en Johannes voor de geestelijke leiders van hun volk. Ze krijgen het nadrukkelijke verbod om nog over Jezus te spreken. Het antwoord van Petrus en Johannes is laconiek. We moeten aan God meer gehoorzaam zijn dan aan u. Want wij kunnen eenvoudig niet nalaten te spreken over wat wij gezien en gehoord hebben (Hand 4:20).

Johannes begint zijn eerste brief met: we hebben het gehoord, gezien, aanschouwd en getast.

De structuur van het christelijk geloof is: er is iets gebeurd, we geloven dat het van God is en we overdenken wat dat voor ons leven betekent.

In het boek Handelingen vertelt Paulus drie maal zijn verhaal. Hij was een vervolger van de zijns inziens ontspoorde christenen, totdat Jezus zelf ingreep. Waarom staat dat verhaal er drie maal in? Omdat we niets van Paulus kunnen begrijpen als we dat verhaal niet kennen. Paulus is niet tot andere inzichten gekomen, doordat hij een aantal geschriften had gelezen. Hij is veranderd, door een concrete ervaring met God. Dat is de enige verklaring.

Godservaring komt nu nog steeds voor en het is een goede zaak als dat af en toe eens in de kerk naar voren wordt gebracht.
niet weten

En hoe zit het met onze Godskennis?

Is onze kennis van de eeuwige dingen toegenomen?

Op het eerste gezicht toch niet echt.

Velen komen niet verder dan te zeggen dat ze geloven dat er Iets is. Anderen noemen zichzelf atheïst of agnost. Het niet-weten is in opkomst.

Een merkwaardige paradox.

Onze kennis is zo uitgebreid en verandert zo snel dat uitgevers er niet meer aan beginnen om encyclopedieën te maken. Maar over de echt belangrijke vragen is er grote verlegenheid.

Kun je nog zeggen dat opa in de hemel is?

Is het nog aanvaardbaar om te spreken over een schepping?

Is het niet een primitieve gedachte om te beweren dat God zich met deze wereld bemoeit?

En zo is door een langzaam erosieproces onze geest in een woestijnlandschap terecht gekomen en voelen velen zich teruggeworpen op zichzelf. Onder een zwijgende hemel zijn zij zelf de zingevers van hun bestaan geworden. Plotseling moeten ze zelf uitmaken wat goed en slecht is. Er bestaat voor hen niet meer zoiets als Gods wil en er is geen hemelse Vader meer als laatste schuilplaats in de strijd om het bestaan.
Soms kan twijfel extreme vormen aannemen.

Hoe kun je bewijzen dat de wereld om je heen geen illusie is, en dat jij de enige bent die bestaat. De schrijver Maarten Biesheuvel werd bijna gek van de gedachte.

De sceptica Susan Blackmore uit Engeland gaat nog een stapje verder:

Het is moeilijk het gevoel van een innerlijk bewust zelf op te geven. Het heeft er alle schijn van dat ik nog steeds besta, maar hoewel ik het niet kan bewijzen, geloof ik niet dat het waar is.2


De schrijver Harry Mulisch zocht eind jaren 40 religieuze inspiratie bij de groep rond de esoterische Willem Exel. In Voer voor Psychologen beschrijft Mulisch zijn eigen ontwikkeling. Hij schreef stapels papier vol inzichten, aantekeningen en visioenen. Hij had het gevoel dat hij alles wist en alles doorgrondde. Maar toen kwamen de ‘dijkdoorbraken’.

In zijn debuutroman Archibald Strohalm beschrijft Mulisch hoe hij bijna waanzinnig wordt in zijn poging ‘de wereldformule’, ‘het systeem’ te begrijpen. Door de hoofdpersoon af te schilderen als een stumper, rekent Mulisch af met zijn godsdienstwaan. Met het ‘wegvallen van de vaste punten, het vlot raken van omlijningen’ wordt zijn levenshouding voortaan bepaald door ‘de vertrouwde overgave, waarmee men zich in het stromende begeeft’.

Vroeger lag mij leven lang tot aan mijn dood uitgestippeld voor mij: zeven romans zouden grote schoonmaak houden, zeven filosofische werken zouden mijn bestaan bekronen. Nu weet ik niets meer.... Alles is weer donker en hoopvol, zoals toen ik vier jaar was….

Ik werk. En ik merk niet dat ik daardoor meer van het leven ga begrijpen, wijzer of verstandiger word… Nee, ik stoot steeds meer af, begrijp steeds minder, word steeds minder.3

Als schrijver zoekt hij niet meer naar de verklaring, naar een systeem. Wat overblijft is ‘het raadsel te vergroten’ 4.

Het is wel enigszins teleurstellend dat Mulisch zichzelf een atheïst noemt. Is dit een vorm van conformisme? De kwalificatie past namelijk zo weinig in zijn oeuvre met de religieuze thema’s en de steeds terugkerende beschrijving van een mysterieuze samenhang in ons bestaan.

In ieder geval: gelovigen kunnen zich herkennen in de geloofscrisis die Mulisch had in het begin van zijn schrijversschap.
The more I know, the less I understand, zei Elie Wiesel in 1986 bij de aanvaarding van de Nobelprijs. Hij vertolkte daarbij het gevoel dat velen hebben in onze westerse samenleving: de indruk dat onze kennis en ons wereldbeeld een eenvoudig geloof onder druk zet.
Karl Barth is ongetwijfeld de belangrijkste protestantse theoloog van de vorige eeuw. In de verwarring van na de Eerste Wereldoorlog, riep hij op te onderzoeken wat er mis was gegaan en onbevangen de Bijbel te onderzoeken. Barth las de Bijbel niet als een boek dat ons sterkt in ons religieuze gelijk, maar juist als een kritische instantie tegenover ons. In zijn hoogtijdagen waren er 1000 mensen aanwezig tijdens zijn colleges.

Maar de dingen kunnen aan je vreten.

Ondanks de vele boeken die hij geschreven had, stelde hij aan het einde van zijn leven:

Wie wil werken in de theologie, kan nooit zijn rug rechten nadat de vragen zijn opgelost, kan nooit van bereikte resultaten spreken..., maar kan alleen maar iedere dag, ja ieder uur opnieuw bij het begin beginnen.5


Er zijn Bijbelgedeelten die aansluiten bij het moderne gevoel van niet-begrijpen en niet-weten.

Paulus heeft het over de onvolkomenheid van ons kennen. Het is een vorm van puberteit als we denken alles te begrijpen (1 Cor 13:11,12). Op een andere plaats zegt hij dat je om verstandig te worden je eerst het gevoel moet hebben dat je een dwaas bent. Als je daar doorheen komt pas dan ben je wijs (1 Cor 3:18, vgl 1 Cor 1:20-25).


de eenvoud van het geloof

In de eerste brief van Johannes zegt de apostel:



  • ‘we weten dat God rechtvaardig is’ (2:29);

  • ‘wij weten dat Hij geopenbaard is om de zonden weg te nemen’ (3:5);

  • ‘wij weten dat wij overgegaan zijn uit de dood in het leven (3:14)

  • ‘we weten dat we het eeuwige leven hebben’ (5:13).

  • ‘wij weten dat God onze gebeden verhoort’ (5:15).

Deze woorden lijken uit een andere wereld te komen.

Onze wereld zit vol onzekerheden.



  • Wij zeggen: kijk naar het lijden in de wereld en besef dat er een probleem is met Gods rechtvaardigheid (de zogenaamde theodicee-vraag)

  • wij zeggen: ‘de verzoening is in de theologische discussie’ (de titel van een geruchtmakend boek uit de jaren 70)

Hoe kan die wereld van geloofszekerheid meer onze belevingswereld worden?

Dit is mogelijk als wij de boodschap van de Bijbel tot ons hart laten doordringen.

Als we dat laten gebeuren, door gebed en door ons open te stellen voor God, dan zullen onze problemen niet allemaal opgelost worden. Maar temidden van de vragen die blijven wordt een innerlijke zekerheid sterker.

Er ontwikkelt zich een weten van binnen.

Dat is het weten van het hart.


Jart Voortman



1 boek II, 19-27

2 John Brockman red., Ik geloof dat…, maar heb geen bewijs, Spectrum Utrecht 20072, 61

3 Voer voor psychologen, De Bezige Bij Amsterdam, 197815 , 38,39

4 Voer voor psychologen, 87.

5 Eberhard Busch, Karl Barths Lebenslauf, Chr. Keiser Verlag 1975, 472.





De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina