Vrije Universiteit Brussel Els Belsack Faculteit Letteren en Wijsbegeerte



Dovnload 0.58 Mb.
Pagina1/11
Datum19.08.2016
Grootte0.58 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Vrije Universiteit Brussel Els Belsack

Faculteit Letteren en Wijsbegeerte

Studiegebied Taal- en Letterkunde:

Tweetalencombinatie

Promotor: Prof. dr. Wim Vandenbussche


Copromotor: Prof. dr. Piet Van de Craen

Het taalbeleid in de Nederlandse media:


Analyse van het huidige taalbeleid van de grootste Nederlandse kranten

en een vergelijking met de Belgische dagbladen.


The language policy in Dutch media: Analysis of the current language policy of the largest Dutch newspapers and a comparison with the Belgian newspapers.



Proeve ingediend voor het behalen van de graad van Master in de Taal- en Letterkunde: Nederlands.



Academiejaar 2007-2008



Inhoudstafel



  1. Inleiding ………………………………………………………………….….....…6

  2. Opzet van het onderzoek

    1. Doel .............................................................................................................7

    2. Materiaal......................................................................................................8

    3. Participanten ...............................................................................................8

    4. Methodologie.............................................................................................11

  3. Deel 1: Het taalbeleid van Nederlandse kranten

  1. Eerste aspect: Verantwoordelijke(n) en hun functie

    1. NRC Handelsblad ...............................................................................13

    2. De Volkskrant .....................................................................................15

    3. Het Parool ...........................................................................................15

    4. Algemeen Dagblad ..............................................................................17

    5. De Telegraaf ........................................................................................19

    6. Conclusie .............................................................................................19

  2. Tweede aspect: Norm(en)

    1. Inleiding ..............................................................................................20

    2. Bespreking ..........................................................................................20

  3. Derde aspect: Inhoudelijke analyse - richtlijnen en taalverschijnselen

    1. Inleiding ..............................................................................................22

    2. Bespreking

      1. NRC Handelsblad .........................................................................22

      2. De Volkskrant ...............................................................................24

      3. Het Parool .....................................................................................25

      4. Algemeen Dagblad ........................................................................26

      5. De Telegraaf ..................................................................................27

      6. Conclusie .......................................................................................28

  4. Vierde aspect: Taalgebruik & imago

    1. Inleiding ..............................................................................................29

    2. Bespreking

      1. NRC Handelsblad .........................................................................30

      2. De Volkskrant ...............................................................................31

      3. Het Parool .....................................................................................33

      4. Algemeen Dagblad ........................................................................35

      5. De Telegraaf ..................................................................................36

      6. Conclusie .......................................................................................36

  5. Vijfde aspect: Taalkundige vernieuwing

    1. Inleiding ..............................................................................................38

    2. Bespreking

      1. De recente spellingshervorming

        1. Attitude

          1. Het Parool ...................................................................41

          2. Algemeen Dagblad ......................................................42

          3. De Telegraaf ................................................................44

          4. Conclusie .....................................................................44

        2. Praktische omschakeling

          1. NRC Handelsblad .......................................................44

          2. De Volkskrant .............................................................45

          3. Het Parool ...................................................................45

          4. Algemeen Dagblad ......................................................46

          5. De Telegraaf ................................................................47

          6. Conclusie .....................................................................47

      2. Anderstalige woorden

        1. NRC Handelsblad ...............................................................48

        2. De Volkskrant .....................................................................49

        3. Het Parool ...........................................................................49

        4. Algemeen Dagblad ..............................................................51

        5. De Telegraaf ........................................................................52

        6. Conclusie .............................................................................53

      3. Jongerentaal

        1. NRC Handelsblad ..............................................................54

        2. De Volkskrant ....................................................................55

        3. Het Parool ..........................................................................55

        4. Algemeen Dagblad .............................................................56

        5. De Telegraaf .......................................................................57

        6. Conclusie ............................................................................57

      4. Neologismen

        1. NRC Handelsblad ..............................................................59

        2. De Volkskrant ....................................................................59

        3. Het Parool ..........................................................................60

        4. Algemeen Dagblad .............................................................60

        5. De Telegraaf .......................................................................61

        6. Conclusie ............................................................................62

      5. Jargon

        1. NRC Handelsblad ..............................................................62

        2. De Telegraaf .......................................................................63

        3. Conclusie ............................................................................63

  6. Zesde aspect: De witte spelling

    1. Inleiding ..............................................................................................64

    2. Bespreking

      1. NRC Handelsblad .........................................................................65

      2. De Volkskrant ...............................................................................67

      3. Het Parool .....................................................................................69

      4. Algemeen Dagblad ........................................................................69

      5. De Telegraaf ..................................................................................72

      6. Conclusie .......................................................................................73

  7. Zevende aspect: De krant: opvoeder of spiegel van haar lezers?

    1. Inleiding ..............................................................................................75

    2. Bespreking

      1. NRC Handelsblad .........................................................................75

      2. De Volkskrant ...............................................................................75

      3. Het Parool .....................................................................................76

      4. Algemeen Dagblad ........................................................................76

      5. De Telegraaf ..................................................................................77

      6. Conclusie .......................................................................................77

  1. Deel 2: Vergelijking met het taalbeleid van Belgische kranten

    1. Inleiding ....................................................................................................79

    2. Verantwoordelijke(n) en hun functie ........................................................79

    3. Normen .....................................................................................................80

    4. Inhoudelijke analyse: richtlijnen en taalverschijnselen ............................82

    5. Taalgebruik & imago ................................................................................82

    6. Taalkundige vernieuwing ..........................................................................83

    7. De witte spelling .......................................................................................36

    8. De krant: opvoeder of spiegel van haar lezers? ........................................86

  1. Algemene conclusie ..............................................................................................88

  2. Referentielijst

    1. Boeken, kranten en tijdschriften .................................................................93

    2. Internet ........................................................................................................94

  1. Bijlagen

    1. Interview met Hans Wammes (NRC Handelsblad) ....................................97

    2. Interview met Bas van Kleef (de Volkskrant) ..........................................110

    3. Interview met Rob Siebelink (Het Parool) ................................................118

    4. Interview met Theo den Boer (Algemeen Dagblad) .................................129

    5. Interview met Menno Landstra (De Telegraaf) ........................................143


0. Inleiding1
In deze eindverhandeling onderneem ik een poging om het taalbeleid van enkele Nederlandse en Vlaamse kranten in kaart te brengen. Maar wat betekent ‘taalbeleid’ nu eigenlijk? Volgens Van Dale is een beleid ‘[de] wijze van behandeling van een zaak met betrekking tot de gevolgde of te volgen beginselen of gedragslijn’. Hieruit voortvloeiend versta ik onder ‘taalbeleid’ in deze context de systematische/structurele en bewuste manier waarop bepaalde instellingen met taal omgaan. Tijdens mijn onderzoek heb ik de term zo ruim mogelijk opgevat omdat niet elke krant een taalbeleid in de meest strikte zin van het woord heeft en sommige populaire kranten in dat geval uit de boot zouden vallen. Daardoor kon dan geen vergelijking meer gemaakt worden tussen populaire en kwaliteitskranten, wat uiteraard zeer jammer zou zijn.

Een tweede interessante vraag is wat nu precies het belang van zo’n taalbeleid is. Van Poecke en Van den Bulck (1991) bespraken deze problematiek in een bijdrage, getiteld Taal en omroep. Een schets van de evolutie in het taalbeleid van de Vlaamse Openbare omroep. In de inleiding van dit artikel geven ze drie argumenten, weliswaar toegespitst op de (openbare) omroep, maar bij uitbreiding ook van toepassing op alle media. Ten eerste zien ze een positieve en cruciale rol voor de media weggelegd: de verspreiding en bevestiging van de standaardtaal. Van Poecke en Van den Bulck (1991:1) redeneren: “Door de belangrijke functies die de media vervullen, zal de taalgebruiker voor zijn taalnormbewustzijn zich veeleer oriënteren op de taal die in de massamedia gebruikt wordt dan wel op de literaire taal, waarbij de omroeptaal zelf vaak gezien wordt als de belichaming van de standaardtaal”. Dat de meeste Vlamingen bij Standaardnederlands denken aan “het Nederlands van de VRT-nieuwsuitzendingen”, bevestigt bovenstaande stelling alleen maar. Waarschijnlijk kan deze functie gedeeltelijk ook overgenomen worden voor krantentaal: van kwaliteitskranten verwacht het publiek eveneens dat de gebruikte schrijftaal standaardtaal is. Of dit bij populaire kranten ook het geval is, is veel minder duidelijk. Toch is het taalgebruik van die kranten voor veel van hun lezers waarschijnlijk ook de/hun norm , al gaat het niet om hetzelfde Nederlands als dat van bepaalde kwaliteits-kranten.

Ten tweede zou ‘massamediaal’ taalgebruik een goede registratie bieden van de ontwikkelingsfase waarin de taal zich bevindt. Dit wil zeggen dat de taal van de omroep, kranten, tijdschriften, etc., een belangrijke rol speelt in het bepalen én veranderen van de taalnormen.

Ten slotte vermelden Van Poecke en Van den Bulck nog een bijkomende reden (1991:1): “de media [...] [zijn] tevens van belang, indien al niet voor de verspreiding van de standaardtaal, dan toch voor het feit dat ze de taalgebruiker in contact brengen met deze taalvariëteit en hierbij een positieve houding t.o.v. de standaardtaal aankweken”. Ze besluiten dat de media zich niet enkel bewust moeten zijn van het feit dat taal een communicatiemiddel is, maar ook dikwijls het symbool is van de gemeenschap waartoe ze zich richten. Taal is dus niet enkel een instrument om een boodschap over te brengen, want lezers herkennen zich bovendien in de taal van de krant die ze elke dag lezen. En net daarom is het zo belangrijk dat kranten zich zeer bewust zijn van hun taal(gebruik).


1. Opzet van het onderzoek


    1. Doel

Op dit ogenblik bestaan er ternauwernood degelijke studies over het taalbeleid in Nederlandstalige media. De weinige dapperen die toch een poging ondernamen, zoals Paul Nies (2005) of Van Poecke en Van den Bulck (1991) richtten zich vooral op het beleid van de openbare omroep. Over de geschreven pers wordt amper gesproken. In mijn bachelorpaper (academiejaar 2006-2007) heb ik deze leemte gedeeltelijk proberen op te vullen, door het taalbeleid van de belangrijkste Vlaamse kranten onder de loep te nemen. In deze meesterproef breid ik mijn onderzoek verder uit en analyseer ik het taalbeleid van de belangrijkste Nederlandse kranten. Op die manier hoop ik tot een vollediger beeld te komen van hoe de grootste kranten uit de Nederlandstalige2 geschreven pers omgaan met taal.



    1. Materiaal

Deze meesterproef steunt voornamelijk op eigen onderzoeksmateriaal en slechts in beperkte mate op secundaire literatuur, aangezien die betreffende dit onderwerp nauwelijks voorhanden is. Het materiaal dat ik gebruikte voor het eerste deel is nieuw en werd verzameld in Amsterdam en Rotterdam tussen september en november 2007. Het betreft de schriftelijke weergave van vijf interviews met de (hoofd)verantwoordelijken voor het taalbeleid bij NRC Handelsblad, de Volkskrant, Het Parool, Algemeen Dagblad en De Telegraaf. Deze interviews werden mondeling afgenomen en duurden minimum vijfentwintig minuten, maximum een uur. Alle betrokkenen kregen achteraf de kans de uitgeschreven versie na te lezen en goed te keuren.


1.3 Participanten
Ik overloop even kort welke kranten deelgenomen hebben aan mijn onderzoek. Hierbij vermeld ik zowel de deelnemers aan het onderzoek dat ik verricht heb in het kader van mijn bachelorpaper (2007) als de deelnemers verbonden aan het onderzoek van mijn meesterproef. In het tweede deel van deze paper vergelijk ik de resultaten van beide onderzoeken immers.
Voor mijn voorgaand onderzoek selecteerde ik De Standaard, De Tijd, De Morgen en Het Laatste Nieuws als deelnemers. De Standaard is een Vlaamse kwaliteitskrant met een oplage van 98.848 exemplaren en bij benadering 300.000 lezers per dag (CIM 2000-2008). Aanvankelijk sloot de ideologie van deze krant aan bij de katholieke strekking, maar later wierp ze deze signatuur af en profileerde ze zich als centraal en Vlaams. Momenteel verschijnt De Standaard zowel op tabloidformaat als digitaal. Naast het dagelijkse nieuws uit binnen- en buitenland verschijnen er dagelijks bijlagen zoals “Film en Cultuur”, “Wetenschap”, “Standaard der Letteren” e.d. (De Standaard 2008).

Ten tweede ging mijn aandacht uit naar de gespecialiseerde, financieel-economische kwaliteitskrant De Tijd. Deze krant heeft een oplage van 48.751 exemplaren en wordt elke dag door gemiddeld 150.000 Vlamingen gelezen (CIM 2000-2008). Deze krant richt zich voornamelijk op mensen uit de bedrijfs- en beurswereld. De inhoudelijke keuze van de artikelen en het taalgebruik zijn afgestemd op dit specifieke lezerspubliek. Daarom leek het me interessant deze krant zeker bij het onderzoek te betrekken.

De derde krant die onder de loep genomen werd, was De Morgen. Dit dagblad telt een oplage van 68.618 exemplaren en iets meer dan 200.000 lezers per dag (CIM 2000-2008).

Oorspronkelijk zag De Morgen het levenslicht binnen socialistische kringen. Nu beschrijft ze zich eerder als progressief en onafhankelijk, al blijft het links-intellectuele tintje wel doorschemeren.

Tot slot nam ik ook Het Laatste Nieuws in het onderzoek op. Deze krant is met een oplage van 348.684 exemplaren en circa een miljoen lezers de grootste populaire krant van Vlaanderen (CIM 2000-2008). Naast het (inter)nationaal nieuws en de uitgebreide sportbijlage biedt deze liberale krant ook specifiek streekgebonden nieuws aan.
Voor het onderzoek naar Nederlandse kranten interviewde ik verantwoordelijken van NRC Handelsblad, de Volkskrant, Het Parool, Algemeen Dagblad en De Telegraaf.

NRC Handelsblad is een liberale kwaliteitskrant die mikt op een hoger opgeleid lezerspubliek. Ze heeft een gemiddelde oplage van 222.481 exemplaren en bereikt op die manier een 670.000 lezers per dag (HOI 2008). De krant zelf is een middagkrant die zich vooral wil toespitsen op politiek, economie, buitenland, kunst, literatuur en opinie. Naast de ‘dagkrant’, waarin de dagelijkse actualiteit besproken wordt, omvat de krant ook vijf economiekaternen en zeven wekelijkse bijlagen, zoals bv. het Cultureel Supplement. Daarnaast geeft de redactie ook NRC Next uit, een ochtendkrant op tabloidformaat, gericht op een jonger lezerspubliek (NRC Handelsblad 2007). NRC Next bereikt zelf ook nog eens 270.000 lezers, met een oplage van rond en bij de 90.000 exemplaren (HOI 2008).

De Volkskrant was aanvankelijk een rooms-katholieke kwaliteitskrant, maar heeft zich ondertussen losgeweekt van haar ontstaanscontext. Momenteel mikt deze krant op een jong, progressief en eerder links publiek. Ze heeft een oplage van 269.170 exemplaren en wordt elke dag door meer dan 800.000 Nederlanders gelezen (HOI 2008).

Het Parool ontstond tijdens de Tweede Wereldoorlog als sociaal-democratische verzets-krant. Haar ondertitel, “De krant van Amsterdam”, maakt meteen duidelijk dat de focus op de Nederlandse hoofdstad ligt. Naast de Amsterdamse actualiteit vormen kunst en media de belangrijkste peilers van de tabloidkrant. Elke weekdag volgt een specifieke bijlage, waarin men focust op wetenschap, mode, sport, kunst, opvoeding e.d. (Het Parool

2008). De krant heeft een oplage van 88.824 exemplaren, wat om en bij de 270.000 lezers per dag betekent (HOI 2008).

Het huidige Algemeen Dagblad ontstond toen de krant in 2005 fuseerde met een aantal landelijke kranten. Sindsdien zijn de oplagecijfers niet meer voorhanden in Het Oplage Centrum, maar de chef eindredactie, Theo den Boer, verzekerde me dat de oplage tegenwoordig rond de 500.000 exemplaren zou liggen. Dit betekent dat deze populaire krant nu dagelijks door meer dan anderhalf miljoen mensen gelezen wordt. Naast de papieren versie biedt AD Media internationaal, landelijk, regionaal en lokaal nieuws ook digitaal aan. De regionale edities bestaan uit drie katernen: een algemeen nieuwsdeel, een regionaal deel en AD Sportwereld. De landelijke editie heeft naast het algemeen nieuwsdeel en AD Sportwereld elke weekdag een specifiek thema, getiteld “Geld en recht”, “Autowereld”, “AD Uit!” e.d. (Algemeen Dagblad 2008).

De Telegraaf is de grootste populaire krant van Nederland met een oplage van 703.504 exemplaren (HOI 2008). Dagelijks wordt ze dus gelezen door meer dan twee miljoen mensen. Naast nationaal, internationaal en sportnieuws biedt ze haar lezers ook een apart financieel katern, getiteld “De Financiële Telegraaf”.

1.4 Methodologie
In het eerste deel van dit onderzoek vergelijk ik het taalbeleid van vijf Nederlandse dagbladen aan de hand van een diepte-interview met de hoofdverantwoordelijke van elke krant. Om deze analyse zo uniform mogelijk te laten verlopen, stelde ik zeven standaardvragen op. Ik stip deze aspecten hier slechts kort aan, aangezien ze uitgebreider besproken worden in de onderstaande paragrafen.

In de eerste paragraaf focus ik op twee items. Ten eerste onderzocht ik hoe het taalbeleid precies ontstaan is. Ontstond op een gegeven moment de behoefte om op een structurele manier met taal om te gaan? En zo ja, wanneer was dit dan het geval? Op welke manier vulde men dit beleid in het verleden in, en verschilt dit erg van de huidige aanpak? Ten tweede ga ik na wie bij welke krant verantwoordelijk is voor het taalbeleid. Is er sprake van een heuse ‘taalbewaker’ of officiële taaladviseur, of staat een heel team, bijvoorbeeld de eindredactie, in voor het toezicht op correct taalgebruik?

De tweede vraag peilde naar de norm(en) die men op de redacties hanteert. In Nederland is dit, meer nog dan in België, een interessante vraag omdat men hier over twee opties beschikt. Ofwel volgt men de officiële spelling, en dan raadpleegt men het Groene Boekje en Van Dale. Ofwel sluit men zich aan bij de alternatieve, witte spelling (waarover later meer uitleg) en gebruikt men het Witte Boekje als naslagwerk. Interessanter nog dan dit onderscheid op zich, zijn natuurlijk de achterliggende motieven die aan die keuze ten grondslag liggen.

In het volgende hoofdstuk vergelijk ik de inhoud van elk taalbeleid. Eerst breng ik de algemene richtlijnen in kaart. Deze primaire, ietwat vage voorschriften zullen elkaar waarschijnlijk vaak overlappen en van toepassing zijn op de meeste kranten. Sommige regels kunnen echter net ook bewerkstelligen dat een bepaalde krant een specifieke stijl krijgt die haar onderscheidt van andere dagbladen. Verder ga ik wat dieper in op de taalverschijnselen waarop men in het bijzonder de nadruk legt.

In de vierde paragraaf bekijk ik in welke mate een goed taalbeleid en correct taalgebruik een rol spelen voor het imago van de geschreven pers. De relatie tussen krant en lezer komt immers onder spanning te staan wanneer er fouten in de krant sluipen. Taalfouten hebben hier geen onaanzienlijk aandeel in. Sommige kranten tellen heuse ‘taalfreaks’ onder hun lezers, voor wie de kleinste dt-fout een onvergefelijke blunder is. Lezers van andere kranten geven dan weer weinig om taal en stellen andere prioriteiten, zoals een juiste berichtgeving of entertainment. Het leek me dan ook interessant te vergelijken bij welke kranten men veel reacties van lezers op de taal en/of het taalbeleid krijgt. Daarnaast stelde ik de verantwoordelijken ook de vraag of het de bedoeling was dat hun lezers al dan niet op de hoogte zijn van hun streven naar correct taalgebruik. Op basis van dit antwoord kan men de kranten opdelen in twee groepen: de kranten met een publiek taalbeleid enerzijds, de kranten met een verdoken taalbeleid anderzijds.

Vervolgens analyseer ik de attitude van de verschillende redacties ten opzichte van vernieuwingen in de moedertaal. De recentste hervormingen van de groene spelling komen als eerste aan bod. Ik bekijk niet enkel hun houding ten opzichte van deze wijzigingen, maar ook hoe men de omschakeling praktisch heeft aangepakt. Maar ook een aantal andere fenomenen kwamen vaak ter sprake, zoals jongerentaal, de woekerende ‘Engelse ziekte’ (zoals Rob Siebelink van Het Parool het zo mooi verwoordde), neologismen, jargon en dialect.

In paragraaf zes belicht ik uitvoering de meningen omtrent de witte spelling. Vanuit een zo neutraal mogelijk standpunt zet ik de pro’s en contra’s die resp. het witte en het groene kamp aanhalen, tegenover elkaar. Daarnaast stelde ik de verantwoordelijken ook de vraag hoe zij deze situatie de komende jaren zien evolueren. Tot slot peilde ik ook naar hun verklaring voor de erg lauwe reactie van de Vlaamse kranten op deze alternatieve spellingvariant.

Het laatste aspect dat ik in dit deel behandel, is de kwestie of kranten al dan niet een voorbeeldfunctie hebben. Moet een krant bewust een correct taalgebruik nastreven, met de intentie haar lezers zo de moedertaal aan te leren? Of moet een krant de kaart van de herkenning kiezen en het taalgebruik van haar lezers reflecteren, in de hoop dat de lezer zich op die manier identificeert met zijn krant (en, natuurlijk, een abonnement neemt)?

Aan de hand van deze zeven vragen hoop ik het taalbeleid van NRC Handelsblad, Het Parool, De Telegraaf, de Volkskrant en het Algemeen Dagblad grondig te kunnen typeren. In het tweede deel vergelijk ik kort het beleid van deze Nederlandse kranten met dat van de Vlaamse kranten uit mijn voorgaand onderzoek. Aangezien ik destijds dezelfde onderzoeksvragen gesteld heb, is de structuur van deel twee dezelfde als die van deel een. Ook hier belicht ik immers de verantwoordelijken en het ontstaan, de normen, de inhoud, de relatie tussen taal en imago, de houding ten opzichte van taalkundige vernieuwing en de witte spelling, en de voorbeeld- of spiegelfunctie van de kranten, in die specifieke volgorde. Het is echter niet de bedoeling het hele Vlaamse onderzoek hier te herkauwen: ik beperk me hier slechts tot een kort overzicht en stip opvallende gelijkenissen en verschillen aan. De geïnteresseerde lezer verwijs ik met plezier door naar mijn onderzoek van 2007.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2017
stuur bericht

    Hoofdpagina