Wil de Ware Huntington Opstaan ? Huntington als beleidsadviseur, historicus en politicoloog Eindscriptie in het kader van de vakgroep Politieke Wetenschappen



Dovnload 1.04 Mb.
Pagina1/35
Datum14.08.2016
Grootte1.04 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35
Wil de Ware Huntington
Opstaan ?


Huntington als
beleidsadviseur, historicus en politicoloog





Eindscriptie in het kader van de vakgroep Politieke Wetenschappen



Auteur : Marco Veldman

Studentnummer : 9137378

Emailadres : m.veldman@vcta.nl


Eerste lezer : Dr. K. Koch

Tweede lezer : Dr. J. Oversloot

Afstudeerrichting : Internationale Betrekkingen

Datum : 1 juli 1999



Opgedragen aan Siger Vrees:

Ja, vriend, hier is het dan: mijn eindscriptie.

Ik ben gelukkig eerder klaar dan jij,

want ik kon niet toestaan dat je me nou

óók al voor zou zijn bij het afstuderen.

…Alhoewel, je hebt nog een kleine kans…

Voorwoord

Femke van Esch, een studente uit Amsterdam, schreef begin 1998 in Transaktie 1 (27) een kritisch artikel om de theorie van Samuel Huntington, de 'Clash of Civilizations', empirisch te analyseren. De gedachte aan een scriptie over Huntington ontstond na het lezen van dit artikel dat mij intrigeerde en provoceerde. Het lijkt dan ook natuurlijk om haar als eerste te danken voor het uiteindelijke product dat hier voor u ligt. Toch doe ik dat niet. De reden is dat Van Esch pas later in het proces van afstuderen verscheen. Bovendien heb ik geen persoonlijke band met haar.


Er zijn vier groepen personen die ik dank verschuldigd ben: de steungevers, de docenten, de overige wetenschappers en mijn collega’s. Om met de eerste te beginnen (zij zijn ten slotte degenen die mij het langst kennen), wil ik graag mijn Vader en mijn moeder bedanken. Jarenlang heb ik van hen respectievelijk geestelijke en praktische steun genoten. Naast alle overige steungevers wil ik met name Siger en Louise bedanken die altijd geloof hebben gehad in mijn kunnen en waarbij ik veel herkenning vond wat studeren betreft. Annet wil ik ook als steungever noemen. Ze heeft ondanks haar zorgen geprobeerd vertrouwen in mij te hebben terwijl ze zelf de twee jaar van mijn eindscriptie zo (over)actief gewerkt heeft.
Hans Oversloot is eigenlijk ook een steungever, maar eveneens een docent. Hij heeft mijn ‘magere’ en mijn ‘vette’ jaren meegemaakt en hoewel het in het begin voor ons beiden wennen was aan onze rollen heb ik de laatste jaren echt het gevoel gehad dat ik bij hem langs kon komen voor steun en advies. De volgende docent die ik wil bedanken is Henk Dekker, die mij een stukje zorgvuldigheid heeft overgebracht in mijn eerste poging tot het schrijven van een eindscriptie. Uiteraard bedank ik ook Koen Koch. Niet alleen begeleidde hij mij met het maken van deze eindscriptie, maar ook heb ik met genoegen de interessante lessen die hij gaf kunnen volgen (o.a. over nationalisme en over internationale politiek).
Wat de dank aan de overige wetenschappers betreft wil ik natuurlijk Samuel P. Huntington noemen, zonder zijn provocerende theorie zou de wereld een stukje saaier zijn. Mijn dank gaat ook uit naar Femke van Esch voor haar prikkelende artikel. Helaas voor beiden: jullie hebben me niet kunnen overtuigen.
Tot slot1 wil ik mijn collega’s van Stichting Europdonor bedanken, die me de ruimte en de tijd hebben gegeven om mijn scriptie af te ronden, met name mijn chef, Henk van der Zanden, die me de toestemming gaf voor al die vrije uren, maar ook Jack Bakker en Jan Theo Bakker, die wel een extra man erbij kregen, maar die me vaak moesten missen, vooral in juni 1998 en juni 1999.
Marco Veldman.

Alphen aan den Rijn, Leiden, Harderwijk en de treinen daartussen,

14 augustus 2016

Genoeg bedankt: het is tijd voor het hoofdgerecht…

It was of the beauty of Islamic law that I heard a third Iranian speak.

But what was he doing, studying law in an American university?

What had attracted these Iranians to the United States

and the civilization that it represented? Couldn’t they say?

The attraction existed; it was more than a need for education and skills.

But the attraction wasn’t admitted; and in that attraction, too humiliating

for an old and proud people to admit, there lay disturbance -

expressed in dandyism, mimicry, boasting, and rejection.”
(Naipaul 1982: 17).

Inhoudsopgave:

Deel I: Onderwerp en opbouw van deze studie

en de theorie van Samuel Huntington 3

Inleiding : Het internationale systeem na de Koude Oorlog 4

Hoofdstuk 2 : Huntingtons Clash of Civilizations 6

Deel II: Huntington in zijn verschillende rollen

en de kritiek die op zijn theorie te geven is 42

Hoofdstuk 3 : Huntington als beleidsadviseur 43

Hoofdstuk 4 : Huntington als historicus 49

Hoofdstuk 5 : Huntington als politicoloog 65

Deel III: De conclusie van deze studie

en een alternatieve theorie 82

Hoofdstuk 6 : Conclusie Alternatieve theorieën 83

Bijlagen 95

Bronnen 117

Uitgebreide Inhoudsopgave




Deel I: Onderwerp en opbouw van deze studie 5

en de theorie van Samuel Huntington 3 5

Inleiding : Het internationale systeem na de Koude Oorlog 4 5

Hoofdstuk 2 : Huntingtons Clash of Civilizations 6 5

Deel II: Huntington in zijn verschillende rollen 5

en de kritiek die op zijn theorie te geven is 42 5

Hoofdstuk 3 : Huntington als beleidsadviseur 43 5

Hoofdstuk 4 : Huntington als historicus 49 5

Hoofdstuk 5 : Huntington als politicoloog 65 5

Deel III: De conclusie van deze studie 5

en een alternatieve theorie 82 5

Hoofdstuk 6 : Conclusie Alternatieve theorieën 83 5

Bijlagen 95 5

Bronnen 117 5

Uitgebreide Inhoudsopgave 1

Inleiding: Het internationale systeem na de Koude Oorlog 79

Begin juni 1999 kwam er een (voorlopig?) eind aan het maandenlang durend gewapend conflict tussen de NAVO en Joegoslavië over de opstandige provincie Kosovo en een jaar eerder was er ook al wapengekletter van de NAVO. Niet lang daarvoor kwam een grensconflict tussen Ethiopië en Eritrea in het nieuws: inzet van het conflict was een stuk grond van 400 vierkante kilometer. Eind mei 1998 kwam het ook in de al vijftig jaar aanhoudende wapenwedloop tussen India en Pakistan tot een climax: India bracht vijf kernbommen tot ontploffing en schokte de wereld. De roep van het Pakistaanse volk om ook een daad te stellen dwong het land om binnen een week zes kernproeven te houden om zo India af te troeven. 79

De drie hierboven beschreven gebeurtenissen lijken ogenschijnlijk niets met elkaar gemeen te hebben wat hun ontstaan zou kunnen verklaren. Samuel P. Huntington meent echter wel een gemeenschappelijke verklaring te hebben gevonden. Hij beweert dat culturele verschillen een belangrijke oorzaak zullen zijn van het ontstaan van conflicten. Aangezien hij eveneens beweert dat religie het belangrijkste element is van deze culturele verschillen, is het niet meer dan logisch om conflicten te verwachten tussen de westerse NAVO en het orthodoxe Servië, dat op zijn beurt gesteund werd door het orthodoxe Rusland. Volgens Huntington is het eveneens te verwachten dat het koptisch-christelijke Ethiopië van tijd tot tijd zal botsen met zijn islamitische buur Eritrea. Ook is het in deze optiek vanzelfsprekend dat hindoeïstisch India en islamitisch Pakistan elkaar vijandig gezind zijn. 79

Huntington noemt grote culturele verbanden “beschavingen”. Zijn theorie van de “botsing van beschavingen” (Clash of Civilizations) werd gepubliceerd in het zomernummer van Foreign Affairs in 1993. Daarin stelt hij dat na de Koude Oorlog meer conflicten gedomineerd en veroorzaakt zouden worden door botsingen tussen beschavingen dan door botsingen vanwege ideologische verschillen. Ook stelt hij dat een goede samenwerking tussen staten het best gegarandeerd kan worden als deze staten tot dezelfde beschaving behoren. Dit behoeft uitleg en die uitleg hoop ik middels deze scriptie te kunnen geven. Tevens zal Huntingtons Clash of Civilizations kritisch worden beschouwd. 79

Deze scriptie heeft ten doel te onderzoeken hoe conflicten ontstaan in het internationale systeem na de Koude Oorlog. Voor de doelstelling is gekozen vanwege mijn persoonlijke interesse in en nieuwsgierigheid naar deze materie en om meer kennis en inzicht toe te kunnen voegen aan de wetenschap die zich richt op de internationale politiek en de buitenlandse betrekkingen. Daarnaast is het van belang dat het soort beleidsadviezen zoals vervat in de theorie van Huntington, kritisch worden bekeken. In plaats van meerdere theorieën nauwkeurig te onderzoeken en te vergelijken, beperk ik het onderzoek door me te concentreren op de theorie van Huntington en de kritiek die er op is te geven. 79

De vraagstelling luidt: in hoeverre draagt Huntingtons Clash of Civilizations bij tot het aangeven van oorzaken van internationale conflicten in de periode na de Koude Oorlog? Dit is een analyserend onderzoek: Huntingtons theorie zal kritisch worden bekeken, evenals de door anderen gegeven kritiek op zijn theorie. Uit die veelheid van kritiek wordt een soort staalkaart geproduceerd die de kritiek samenvat op hoofdpunten. 80

Deelvragen die gesteld dienen te worden zijn: 80

Deze scriptie is in drie delen opgesplitst die kort kunnen worden samengevat onder de noemers inleiding, analyse en conclusie. Deel I bevat twee hoofdstukken. Hoofdstuk één is deze inleiding en hierna volgt een gedetailleerde uiteenzetting van Huntingtons theorie. Huntingtons theorie wordt uiteengezet en bekritiseerd door eerst een aantal basisbegrippen uit zijn theorie te bespreken. In deel II zal gebruik gemaakt worden van de drie verschillende rollen die Huntington lijkt te spelen: zijn rol als beleidsmaker, als historicus en als politicoloog. Deze drie rollen komen terug in respectievelijk de hoofdstukken drie, vier en vijf van deel II waarbij elk hoofdstuk kritiek bevat op Huntington in één van zijn rollen en op dat deel van zijn theorie dat op de desbetreffende rol van toepassing is. Deel III is het slot: in het zesde hoofdstuk wordt de conclusie gepresenteerd alsmede een alternatieve theorie voor de clash of civilizations. Daarna volgen de bijlagen en de bronvermelding. 80

2. Huntingtons Clash of Civilizations 81

In dit hoofdstuk wordt Huntingtons theorie van de Clash of Civilizations gepresenteerd alsmede zijn stellingen. Ik zal mij volledig richten op de theorie van Huntington zoals beschreven in zijn artikel ‘Clash of Civilizations?’ (1993), in zijn boek ‘The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order’ (1996) en in diverse interviews. Er is getracht zo objectief mogelijk weer te geven wat Huntington bedoelt; ik heb slechts de volgorde van de thema's in zijn boek en artikel, mijns inziens, logischer ingedeeld. Kritiek blijft in dit hoofdstuk beperkt tot enkele opmerkingen over bepaalde inconsequente of onlogische redeneringen van Huntington, of over aspecten die hij verder niet noemt, maar wel genoemd zouden moeten worden. 81

Huntington wil met zijn artikel in Foreign Affairs de discussie aanzwengelen over de oorzaken van conflicten in de wereld na het einde van de Koude Oorlog. Hij is van mening dat de tot nu toe gepresenteerde visies over die wereld niet genoeg verklaren van wat nu reeds te zien is (Huntington 1993a: 22, 23). In zijn boek behandelt hij bondig een aantal van deze visies, die door hemzelf geselecteerd zijn, om vervolgens bepaalde aspecten daarvan samen te brengen onder de paraplu van zijn eigen visie: de clash of civilizations (Huntington 1996a: 36). Met deze theorie probeert hij het ontstaan van conflicten na de Koude Oorlog te verklaren. Het zal duidelijk zijn dat het belangrijkste element van deze ‘botsing van beschavingen’ het begrip ‘beschaving’ is. Dit begrip wordt dan ook behandeld in gedeelte 2.2 van deze studie en in 2.3 worden de huidige beschavingen (volgens Huntington) behandeld. De botsing(en) zelf zijn het onderwerp van de daarop volgende paragrafen. Waarom volgens Huntington beschavingen vandaag de dag zouden botsen, en niet in eerdere perioden, wordt besproken in 2.4. Vervolgens worden de redenen dat beschavingen überhaupt met elkaar in botsing zullen komen besproken in 2.5. In paragraaf 2.6 wordt de nieuwe wereldorde, zoals Huntington die zich voorstelt, besproken en in 2.7 komen de gevolgen en beleidsadviezen van de Clash of Civilizations aan bod. Tot slot volgt in paragraaf 2.8 een samenvatting. 81

Het is van belang, voordat er dieper op de theorie wordt ingegaan, om eerst te weten wat Huntington bedoelt als hij het heeft over beschavingen. In zijn artikel gaf hij een definitie van het begrip beschaving, namelijk “the highest cultural grouping of people and the broadest level of cultural identity people have short of that which distinguishes humans from other species” (Huntington 1993a: 24). Een beschaving is dus, volgens de definitie die Huntington hanteert, de grootste en meest brede culturele groepering waarmee een individu zich kan identificeren, afgezien van de complete menselijke soort. Beschaving is een bijzondere vorm van cultuur: “Civilization and culture both refer to the overall way of life of a people, and a civilization is a culture writ large” (Huntington 1996a: 41). Een beschaving is volgens Huntington een grootschalige cultuur. Eenvoudiger gezegd: een beschaving definieert hij als een soort ‘super cultuur’. Een cultuur geeft een bepaalde mate van identiteit aan een persoon. Zo zal een Amsterdamse christin van 24 jaar zich kunnen identificeren als een ‘Amsterdammer’, een ‘christen’, een ‘vrouw’, een ‘jongere’, enzovoorts. Maar ze zal zich ook zeker kunnen identificeren als een ‘Nederlandse’, een ‘Europeaan’, of ‘iemand uit het Westen’. Dit laatste is nu wat Huntington bedoelt met beschaving. Er is niets dat meer omvattend is waartoe mensen kunnen behoren, afgezien van de gehele mensheid. Een beschaving is de grootst mogelijke culturele groep waarmee een mens zich kan identificeren, afgezien van de algehele mensheid (Huntington 1996a: 40-45). Huntington legt de nadruk op het culturele aspect, anders zouden klasse en geslacht duidelijk breder zijn. 81

Huntington erkent dat er verschillende definities van het begrip ‘beschaving’ bestaan. Daarbij zijn de belangrijkste verschillen die tussen de enkelvoudige en meervoudige definities van het begrip ‘beschaving’. In de enkelvoudige definitie wordt ‘beschaafd’ gezien als het tegenovergestelde van barbaars (vlg. Wallerstein 1991: 215-217). Deze definitie is in het achttiende-eeuwse Frankrijk ontwikkeld en stond in het teken van het Verlichtingsdenken; beschaving werd gezien als een ideaal. Later ontstond de meervoudige definitie van het begrip ‘beschaving’: in deze definitie kunnen verschillende beschavingen, groepen mensen met hun eigen cultuur, naast elkaar bestaan. Huntington erkent dus het bestaan van meerdere definities van het begrip ‘beschaving’, maar “[c]ivilizations in the plural are the concern of this book. Yet the distinction between the singular and plural retains relevance, and the idea of civilization in the singular has reappeared in the argument that there is a universal world civilization. This argument cannot be sustained, but it is useful to explore, as will be done in the final chapter of this book, whether or not civilizations are becoming more civilized” (Huntington 1996a: 40, 41). Ook in deze studie zal later het begrip ‘universele beschaving’ worden bestudeerd: in hoofdstuk zes waarin een alternatief voor Huntingtons Clash of Civilizations zal worden besproken. 82

Nu duidelijk is welke definitie van het begrip ‘beschaving’ Huntington hanteert, is echter nog niet duidelijk op grond van welke criteria we de verschillende in zijn studie voorkomende beschavingen als zodanig kunnen herkennen. Een beschaving is volgens Huntington “defined both by common objective elements, such as language, history, religion, customs, institutions, and by the subjective self-identification of people” (Huntington 1996a: 43). De elementen van een beschaving worden volgens Huntington gevormd door een aantal gemeenschappelijkheden. Deze gemeenschappelijke kenmerken van een culturele groep worden hieronder besproken. Huntington zelf behandelt een aantal van deze elementen achter elkaar, maar sommige elementen vinden we pas later terug in zijn boek (een handelswijze die we wel meer bij hem terugvinden). Wij zullen ons beperken tot de belangrijkste kenmerken die de ene van de andere beschaving onderscheiden: taalfamilie, religie en zelf-identificatie. 83

Taalfamilie 83

Huntington noemt als eerste element van een beschaving een gemeenschappelijke taal. Hij negeert taal echter in zijn nadere bespreking van de elementen van een beschaving en pas later in zijn boek komen we dit objectieve element weer tegen. Dan ook onderstreept hij hoe belangrijk taal is als element van een beschaving. “Language is second only to religion as a factor distinguishing people of one culture from those of another” (Huntington 1996a: 70). Ondanks dat Huntington taal niet verder bespreekt is een gemeenschappelijke taal volgens hem een zeer belangrijk kenmerk van een beschaving. Vermoedelijk bedoelt hij, in plaats van een enkele taal zoals het Nederlands of het Engels, taalfamilies, zoals de Semitische en Indo-Europese taalfamilies. 83

Religie 83

Huntington meent dat met name religie (lees: één van de grote wereldgodsdiensten) hét element van een beschaving is dat de ene van de andere beschaving onderscheidt. Religie is volgens Huntington het meest belangrijke element van een beschaving. “Religion is a central defining characteristic of civilizations, and, as Christopher Dawson said, ‘the great religions are the foundations on which the great civilizations rest.’ Of Weber’s five ‘world religions’, four — Christianity, Islam, Hinduism, and Confucianism — are associated with major civilizations. The fifth, Buddhism, is not” (Huntington 1996a: 47). Huntington lijkt beschavingen praktisch gelijk te stellen aan wereldgodsdiensten. Daarbij moet worden opgemerkt dat Huntington het heeft over het Christendom, de Islam, het Hindoeïsme en het Confucianisme als basiselementen voor beschavingen. Hieruit zou men op kunnen maken dat er slechts vier beschavingen zijn, maar Huntington deelt het Christendom in drieën (Protestantisme, Katholicisme en Orthodoxie), zoals onder andere blijkt uit het volgende citaat: “the relations between Muslims and peoples of other civilizations — Catholic, Protestant, Orthodox, Hindu, Chinese, Buddhist, Jewish — have been generally antagonistic” (Huntington 1996a: 256). Later blijkt uit zijn bespreking van wat Huntington beschouwt als de huidige beschavingen dat hij eveneens het Boeddhisme in drieën verdeeld, namelijk in het hierboven door hem genoemde Confucianisme en de later door hem genoemde ‘denominaties’ Shintoïsme en Therevada-Boeddhisme. Het is verbazingwekkend dat Huntington geen onderverdeling maakt van de Islam, waarvan ook bij hem bekend is dat er minstens twee grote stromingen zijn (het Soennisme en het Sji’isme) (Huntington 1996a: 47). Huntington is niet consequent door de ene wereldreligie wel en de andere niet onder te verdelen. Zijn onderverdeling van het Boeddhisme heeft hij zelf niet eens door en slechts even noemt hij de reden voor het hanteren van de indeling van het Christendom in Protestantisme en Katholicisme (om zo onderscheid te kunnen maken tussen Latijns-Amerika en het Westen). 83

Zijn inconsequente hantering van het begrip ‘religie’ belemmert Huntington niet om te stellen dat verschillen in religie de kans op conflicten zullen vergroten. “Blood, language, religion, way of life, were what the Greeks had in common and what distinguished them from the Persians and other non-Greeks. Of all the objective elements which define civilizations, however, the most important usually is religion, as the Athenians emphasized. To a very large degree, the major civilizations in human history have been closely identified with the world’s great religions; and people who share ethnicity and language but differ in religion may slaughter each other, as happened in Lebanon, the former Yugoslavia, and the Subcontinent” (Huntington 1996a: 42). De opmerking dat mensen met verschillende religie, die niet verschillen in etniciteit en taal, elkaar naar het leven kunnen staan is zeker juist. Maar mensen met dezelfde religie, en van dezelfde taal, die verschillen in etniciteit, zijn evenzeer in staat in conflict met elkaar te komen, zoals rassenrellen in de Verenigde Staten hebben laten zien. Dit geldt eveneens voor mensen met dezelfde religie en etniciteit, die verschillen qua taal, getuige de taalstrijd in België en Canada. 84

84

Zelf-identificatie 84



Huntington maakt een onderscheid tussen objectieve en subjectieve elementen. De belangrijkste objectieve elementen zijn hierboven behandeld en vormen de belangrijkste criteria gezien de tekst die Huntington er aan wijdt. Bovendien zijn objectieve criteria makkelijker meetbaar dan subjectieve criteria. Slechts één subjectief element van een beschaving noemt hij: zelf-identificatie. Hij gaat hier echter niet dieper op in met zijn behandeling van de elementen van een beschaving. Dat is betreurenswaardig, want het grootste argument voor het bestaan en onderscheiden van beschavingen lijkt mij dat groepen mensen het gevoel hebben tot een bepaalde beschaving te behoren. Als dat gevoel bestaat, dan bestaan beschavingen. Het beste argument voor deze redenering geeft Huntington zelf, in het citaat waarmee we dit hoofdstuk zijn begonnen: “We know who we are only when we know who we are not and often only when we know whom we are against” (Huntington 1996a: 21). Mensen maken onderscheid tussen ‘wij’ en ‘zij’; dit is het in in-group, outgroup principe, het team-gevoel dat oorlogen mogelijk maakt. Jammer dat Huntington hier niet verder op is ingegaan. 84

Huntington noemt ook enkele elementen die vaak als kenmerken van beschavingen worden gezien, maar dat volgens hem niet zijn. Het eerste element dat hij in dit verband noemt is dat een beschaving geen politiek verband is. Er is één uitzondering: als er sprake is van een ‘universele staat’, dat wil zeggen dat de beschaving slechts één politieke eenheid kent waardoor beschaving en politieke eenheid in dat geval samenvallen. 85

Het tweede element waarvan Huntington vindt dat het geen onderdeel vormt van een beschaving is ras. “A significant correspondence exists between the division of people by cultural characteristics into civilizations and their division by physical characteristics into races. Yet civilization and race are not identical. (…) In particular, the great missionary religions, Christianity and Islam, encompass societies from a variety of races. The crucial distinctions among human groups concern their values, beliefs, institutions, and social structures, not their physical size, head shapes, and skin colors” (Huntington 1996a: 42). 85

We kunnen concluderen dat beschavingen volgens Huntington worden onderscheiden op grond van overeenkomsten tussen groepen mensen in objectieve kenmerken zoals “religion, language, customs, literature, institutions” (Huntington 1996a: 48) en op grond van het subjectieve kenmerk zelf-identificatie (Huntington 1996a: 48). Huntington hecht het meeste belang aan religie als onderscheidend element. 85

Huntington meent het bewijs te hebben gevonden voor het bestaan van beschavingen, door te wijzen op andere wetenschappers: “scholars generally agree in their identification of the major civilizations in history and on those that exist in the modern world. They often differ, however, on the total number of civilizations that have existed in history. (…) These differences in part depend on whether cultural groups such as the Chinese and the Indians are thought to have had a single civilization throughout history or two or more closely related civilizations, one of which was the offspring of the other. Despite these differences, the identity of the major civilizations is not contested” (Huntington 1996: 44, 45). Maar wat leert ons dat? Dat historici het er over eens zijn dat er minstens vijf grote beschavingen bestaan? Dus bestaan ze? Welke objectieve criteria geven deze historici voor het definiëren van een beschaving en waarom zijn ze het oneens met elkaar wat de andere beschavingen betreft? Dit zijn vragen die Huntington niet beantwoordt. Hij verwijst slechts naar Melko die onderzoek deed naar de overeenkomsten van beschavingen die door cultuurhistorici werden erkend. We zullen echter in hoofdstuk vier zien dat dit onderzoek Huntington eerder tegenspreekt dan steunt. 85

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35


De database wordt beschermd door het auteursrecht ©opleid.info 2016
stuur bericht

    Hoofdpagina